Ελληνικά παιδικά βιβλία με εισαγόμενη εικόνα

«Η μάγισσα Σουμουτού και οι δράκοντες» της Βάσως Ψαράκη. Αυτήν την εποχή η σειρά του «Σοφού Βιβλίου της Σουμουτού» εκτίθεται (για έναν μήνα) στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Μινσκ, στη Λευκορωσία. Δεξιά: Το 2004, η Διεθνής Ένωση Βιβλίου για τη Νεότητα (ΙΒΒΥ) ανέθεσε στην Ελλάδα την ετήσια αφίσα της για την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου. Η αφίσα του Νικόλα Ανδρικόπουλου κυκλοφόρησε σε όλο τον κόσμο

Διατρέχει το ελληνικό παιδικό βιβλίο κίνδυνο περιθωριοποίησης; Το ερώτημα δεν
είναι ρητορικό και αφορά κυρίως το βιβλίο για μικρές ηλικίες, που περιέχει
εικονογράφηση. Παρά το γεγονός ότι σήμερα γράφονται πάρα πολλά βιβλία αυτού
του τύπου, και παρά το ότι το παιδικό βιβλίο γενικά βρίσκεται σε μεγάλη άνθηση
τις δύο-τρεις τελευταίες δεκαετίες, οι Έλληνες συγγραφείς και εικονογράφοι
ανησυχούν.

Ο λόγος; Οι νέες δυνατότητες που δίνει η τεχνολογία σε μια ελεύθερη αγορά!
«Στέλνεις e-mail με το ελληνικό κείμενο και σου έρχονται τα βιβλία κατευθείαν
από το εξωτερικό, έτοιμα προς διάθεση στα βιβλιοπωλεία», επισημαίνει γνωστός
εκδότης με πείρα στο παιδικό βιβλίο.

Αν Έλληνας εκδότης ενδιαφερθεί για ένα αγγλικό εικονογραφημένο βιβλίο, το
πιθανότερο είναι ότι θα το παραλάβει από την… Άπω Ανατολή. Η παραγωγή
γίνεται εκεί, η εικονογράφηση γίνεται άπαξ και παραμένει η ίδια σε όλες τις
πιθανές μεταφράσεις, οι εκδότες από διάφορες χώρες όπου θα εκδοθεί στέλνουν
μόνο τη μετάφραση του αρχικού αγγλικού κειμένου και η εκτύπωση εκτελείται
μαζικά, κάπου στην Κίνα ή στην Ταϊβάν. Οι εκδότες είναι ευχαριστημένοι, καθώς
εξασφαλίζουν βιβλία με ίδιο ή και μικρότερο κόστος απ’ ό,τι το αντίστοιχο μιας
ελληνικής παραγωγής.

Η μαζικοποίηση ενέχει βέβαια και κινδύνους. Τους επισημαίνει ο
καθηγητής Παιδικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας, Ντάνιελ
Χέιντ, στο περιοδικό «The Horn Book Magazine»: «Η επιλογή των βιβλίων
που θα εκδοθούν γίνεται έργο όλο και λιγότερων ατόμων, που στόχο έχουν όχι την
έκδοση αξιόλογων βιβλίων, αλλά βιβλίων που προσφέρονται ως βάση για προϊόντα
σχετικά με τους ήρωές τους: κούκλες, μπλούζες, τσάντες, τετράδια, πάσης φύσεως
παιχνίδια και ηλεκτρονικά μέσα. Όλα τα άλλα “προς έκδοση” βιβλία
απορρίπτονται».

Πάντως, οι Έλληνες εικονογράφοι βρίσκονται ήδη μπροστά και σε άλλα εμπόδια:
στην έκθεση της Μπολόνιας, τη μεγαλύτερη διεθνή έκθεση παιδικού βιβλίου,
καταφθάνουν ετησίως στρατιές νέων εικονογράφων επιδεικνύοντας τα ντοσιέ τους
στους ξένους εκδότες. Οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι χρησιμοποιούν ήδη κάποιους
από αυτούς σε ελληνικές παραγωγές («όλοι οι εκδότες καμαρώνουν για το πόσο
καλά και φθηνά είναι τα ξένα βιβλία», λέει χαρακτηριστικά εικονογράφος).

Γι’ αυτό και οι Έλληνες εικονογράφοι είναι δύσπιστοι όταν διαβάζουν (σε
προηγούμενη έρευνα των «ΝΕΩΝ») μεγάλους εκδότες παιδικού βιβλίου να λένε ότι
το πρόβλημα του ελληνικού βιβλίου είναι η εικονογράφηση. Πιστεύουν ότι είναι
θέμα χρημάτων και ότι απλώς, βρίσκουν φθηνότερες λύσεις.

Οι εκδότες από τη μεριά τους μιλούν για καλλιτέχνες εικονογράφους που δεν
κάνουν για όλα τα είδη, για φολκλορικό στοιχείο σε μέρος της παραγωγής και για
δυσκολία εύρεσης εικονογράφου για κάθε βιβλίο. Ήδη πάντως πριν από πέντε
χρόνια, παραδέχεται εκδότης, εκεί που μια συνήθης αμοιβή καταξιωμένου Έλληνα
εικονογράφου κυμαινόταν σε 1.500.000-1.700.000 δρχ., μεταφρασμένα βιβλία με
παγκοσμίου φήμης εικονογράφους δεν ξεπερνούσαν, ως κόστος εικονογράφησης, το
1.200.000 δρχ. Οι εικονογράφοι λένε δε ότι οι εκδότες δεν θέλουν να δίνουν,
πλέον, πάνω από 2.000-3.000 ευρώ ανά βιβλίο.

Δεν λείπουν πάντως οι Έλληνες καλλιτέχνες με διεθνείς διακρίσεις. Η Φωτεινή
Στεφανίδη, που παίρνει συνεχώς διεθνή βραβεία τελευταία, συνεργάστηκε με
εκδοτικό οίκο του Λιβάνου και πήρε – το 1998 – πρώτο βραβείο στην Μπιενάλε του
αραβικού κόσμου, στη Βηρυτό. «Είναι πολύ βαρετό να εικονογραφείς απλώς ένα
κείμενο», λέει. «Πρέπει να φτιάχνεις μια παράλληλη ιστορία και να κάνεις
σχόλιο».

Βραβείο Άντερσεν δεν έχει ακόμη πάρει Έλληνας συγγραφέας ή
εικονογράφος, αν και φέτος ο Ευγένιος Τριβιζάς μπήκε στους υποψηφίους. Αλλά
όπως λέει στα «ΝΕΑ» και η Εύα Μελά, πρόεδρος του Επιμελητηρίου Εικαστικών
Τεχνών της Ελλάδας, υπάρχουν ελληνικές εικονογραφήσεις τόσο σε μεγάλες
ευρωπαϊκές χώρες όσο και στην Ιαπωνία. Από τα 4.500 μέλη του Επιμελητηρίου,
μόλις μερικές δεκάδες είναι εικονογράφοι (η πρόεδρος του Κύκλου Ελληνικού
Παιδικού Βιβλίου, Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, κάνει λόγο για 100 στην
Ελλάδα) και η γενική εντύπωση είναι ότι ξεχωρίζουν 10-12.

«Μας θεωρούν ψώνια»

«Όπως συμβαίνει με όλα τα πράγματα στη χώρα μας, έπρεπε να έρθουν οι ξένες διακρίσεις για να καθιερωθούν οι εικόνες μου», λέει η Φωτεινή Στεφανίδη

«Πολλοί θεωρούν ότι είμαστε ψώνια. Να πληρωνόμαστε κιόλας;», λέει η
εικονογράφος και συγγραφέας Βάσω Ψαράκη. Αλλά μπορεί τα πράγματα να είναι και
χειρότερα· παράδειγμα ο – πραγματικός – διάλογος από δημόσια υπηρεσία που μας
μεταφέρει άλλη συγγραφέας: «Τι δουλειά κάνετε;», ρωτάει ο υπάλληλος.
«Συγγραφέας παιδικών βιβλίων», απαντά ο πολίτης. «Α…», έρχεται το επιφώνημα
του υπαλλήλου. «Να γράψω οικιακά;». Η δύσπιστη αντιμετώπιση είναι το σύνηθες,
στην περίπτωση των ανθρώπων που ασχολούνται με το παιδικό βιβλίο. Η Λότη
Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου έχει να θυμηθεί πολλά περιστατικά. «Κάποιος μου
είπε: “άντε, με το καλό να γράψετε και για μεγάλους”. Λες κι αν μου πει
κάποιος ότι είναι παιδίατρος, θα του πω “άντε, με το καλό να γιατρεύετε και
μεγάλους”». Κι όμως, τις πωλήσεις των βιβλίων της θα τις ζήλευαν πολλοί
«συγγραφείς για μεγάλους». Το «Στο τσιμεντένιο δάσος» έχει πουλήσει πάνω από
100.000 αντίτυπα.