Tέχνη στα χαλάσματα

Ολόκληροι ή σπασμένοι σε κομμάτια οι καθρέφτες «ζωντάνεψαν» το επί μισό αιώνα νεκρό χωριό Μοναστήρια της Τήνου. Από τα πιο δυνατά σημεία τα μυτερά κομμάτια καθρέφτη που έχουν καρφωθεί στο φουρνάκι μιας παλιάς κουζίνας. «Δούλεψα στο χωριό σαν να δούλευα πάνω σε έναν μεγάλο καμβά», λέει ο εμπνευστής της καλλιτεχνικής επέμβασης «Αντανακλάσεις» Κώστας Τσόκλης

Λίγο πριν σουρουπώσει, η ουρά των αυτοκινήτων, τα κορναρίσματα και οι
απέλπιδες προσπάθειες για μια θέση στάθμευσης έδιναν τον τόνο το απόγευμα του
Σαββάτου πως κάτι συμβαίνει στο τέλος του φιδωτού δρόμου που βγάζει στα
Μοναστήρια. Ένα εγκαταλελειμμένο μετά τον πόλεμο χωριό στην ενδοχώρα της
Τήνου, που λίγοι γνωρίζουν και ακόμη λιγότεροι φτάνουν να περιδιαβούν τα
ερειπωμένα του σπίτια. Τούτα τα χαλάσματα διάλεξαν να «ζωντανέψουν» ο
εικαστικός Κώστας Τσόκλης, ο αρχιτέκτονας Γιώργος Τριανταφύλλου και ο συνθέτης
Νίκος Ξυδάκης και να προκαλέσουν τους επισκέπτες σε μια αναμέτρηση με τον
χρόνο, την μνήμη, αλλά και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Ερείπια που χάσκουν ανοιχτά στον χρόνο και βαμμένα στις αποχρώσεις του ήλιου
που γέρνει είναι η πρώτη αφ’ υψηλού εικόνα. Μια πιο ολοκληρωμένη όψη του
χωριού με τα 15 σπίτια της τυπικής ανώνυμης αρχιτεκτονικής του Αιγαίου, που
χρονολογείται ήδη από τον 14ο αιώνα, αποκαλύπτεται στην κάτοψη που μας
υποδέχεται μαζί με τις «οδηγίες χρήσης» του χώρου. Και έπειτα η αποκάλυψη: η
πανοραμική θέαση του χωριού από τον περίβολο του μοναδικού αναστηλωμένου
κτιρίου των Μοναστηριών. Της καθολικής εκκλησίας του Αγίου Ιωσήφ, που αν και
φρεσκαρισμένη και κατάλευκη, σε απόλυτη αντίθεση με τα καφέ γκρίζα χαλάσματα
των σπιτιών, μάλλον με παραφωνία έμοιαζε στο όλο σκηνικό παρά έκλεβε την
παράσταση.

Στο βάθος πάνω σε μια ταράτσα ο Νίκος Ξυδάκης ρεμβάζει μπροστά στο πιάνο του
και ακόμη πιο πίσω, στην αντικρινή πλαγιά, οι πρώτες αντανακλάσεις (όπως είναι
και ο τίτλος της καλλιτεχνικής επέμβασης) από τους καθρέφτες που μοιάζουν να
έχουν φυτρώσει στην άγονη γη αρχίζουν να στέλνουν μηνύματα για τα όσα θα
ακολουθήσουν. Το κυνήγι του χαμένου θησαυρού αρχίζει. Τον μίτο ξετυλίγουν
ξύλινοι διάδρομοι και το στίγμα πως κάτι συμβαίνει δίνουν οι κόκκινες
βουλίτσες.

Κρυμμένοι σε ερμάρια, πίσω από γκρεμισμένες πόρτες, ακόμη και κάτω στο χώμα,
και άλλοι, φανεροί, καθρέφτες μπερδεύουν τη διαδρομή. Δημιουργούν
ψευδαισθήσεις. Μοιάζουν να ανοίγουν ένα παράθυρο (στο μέλλον ή στο παρελθόν;),
αλλά μας φέρνουν τελικά ενώπιον με την ίδια μας την εικόνα ή με αόρατα με την
πρώτη ματιά απομεινάρια του παρελθόντος που τα αφήνουν να αναδειχθούν.
Σκουριασμένοι τενεκέδες, παλιά παπούτσια, ένα πεταμένο πορτ-μπεμπέ, ένα
σπασμένο χέρι από μια κούκλα, βαρέλια… Όλα όσα άφησαν πίσω τους οι κάτοικοι
των Μοναστηριών βρίσκουν την αντανάκλασή τους μέσα στο βλέμμα του θεατή και
μέσα στους καθρέφτες.

Και όλα τούτα κάτω από το άγρυπνο βλέμμα του αρχιτέκτονα Γιώργου Τριανταφύλλου
που για ώρες στεκόταν ακίνητος, ντυμένος στα κόκκινα, πάνω σε ένα τραπέζι στο
τέλος της διαδρομής και ο οποίος συμμετέχει στην καλλιτεχνική επέμβαση καθώς
θεωρεί «πως αποτελεί μια ενδιαφέρουσα πρόταση για την αξιοποίηση
εγκαταλελειμμένων οικισμών». Και βεβαίως τις μελωδίες του Νίκου Ξυδάκη (έπαιξε
«ζωντανά») που μπήκε στον πειρασμό να συνθέσει «μια πένθιμη μπαλάντα, μια
συνομιλία με τον ίδιο τον χώρο που αποτέλεσε και μια δύσκολη αναμέτρηση» και
να την «παντρέψει» με γνώριμους αυτοσχεδιασμούς του.

Σαν ταινία του Αγγελόπουλου

Ο χώρος δεν μυρίζει θάνατο και λησμονιά. Είναι οι σκηνοθετικές πινελιές του
αιωρούμενου σπασμένου πολυελαίου κάτω από ένα βόλτο (μια αψίδα δηλαδή ενός
ερειπωμένου σπιτιού), της ανεμίζουσας γαλανόλευκης, των ζωντανών κουνελιών,
του κλειδιού δίπλα στην πόρτα, των κόκκινων λουλουδιών δίπλα στο διαλυμένο
κρεβάτι, της καρέκλας με το φρεσκοσιδερωμένο πουκάμισο και τα καλογυαλισμένα
παπούτσια, της εικόνας της Παναγιάς, των πολύχρωμων κουρελιών που ξεχύνονται –
ακόμη και από τους φεγγίτες – δίπλα από την ζωγραφισμένη φιγούρα της μητέρας
του Κώστα Τσόκλη, ένα από τα πρώτα παραστατικά του έργα, που αφήνουν μια πνοή
ζωής. Χρώματα που συγγενεύουν με εκείνα των ταινιών του Θόδωρου Αγγελόπουλου –
γεγονός που παραδέχθηκε και ο ίδιος ο σκηνοθέτης ο οποίος ήταν παρών και
χαρακτήρισε την επέμβαση «ενδιαφέρουσα».

INFO

«Αντανακλάσεις» στα Μοναστήρια της Τήνου καθημερινά 10.00 έως τη δύση και έως
τις 30/9. Πληροφορίες στο τηλ. 22830.51801. Κυκλοφορεί κατάλογος από τις
εκδόσεις Τουμπή.