Δεν βρήκε Έλληνες συνομιλητές

Ο Πιερ Βιντάλ – Νακέ προσέγγισε με καινούργιο τρόπο την ελληνική αρχαιότητα, θέτοντάς ερωτήματα που ανταποκρίνονταν σε σημερινές ανησυχίες

«Ένας ιστορικός δεν πρέπει ποτέ να υποκύπτει σε ιδεολογικές ερμηνείες»,
τόνιζε ο Πιέρ Βιντάλ-Νακέ στο Βιβλιοδρόμιο τον περασμένο Ιανουάριο. Και ίσως
να είναι αυτό το μήνυμα που αφήνει παρακαταθήκη για τις ερχόμενες γενιές.

Ήταν 76 χρόνων, καταβεβλημένος αλλά η φωνή του ζωηρή και παθιασμένη, με ένα
υπόστρωμα γλύκας και γαλήνης πάντα και έναν υποδόριο σαρκασμό. Φύση ανήσυχη,
ζώο πολιτικό, αφοσιωμένος τόσο στη γνώση όσο και στη δράση, αυτός ο ιστορικός
της Αρχαίας Ελλάδας προσπαθούσε ανέκαθεν να βάζει την επιστημονική αυστηρότητα
στην υπηρεσία της δράσης, και το πάθος του στρατευμένου δημοκράτη στην
υπηρεσία της επιστημονικής έρευνας. Στην Αθήνα είχε έρθει για πολλοστή φορά
από το 1952, προκειμένου να παρουσιάσει την Ατλαντίδα του (Ολκός), το
τελευταίο του βιβλίο που εκδόθηκε όσο ζούσε. Ένα βιβλίο που εντοπίζει,
καταγράφει και σχολιάζει τις εθνικιστικές χρήσεις του πλατωνικού μύθου, κάτι
που ο ίδιος ονόμαζε «εθνικο-ατλαντισμό», παραπέμποντας στον όρο
εθνικο-σοσιαλισμός. Κι όμως στο Γαλλικό Ινστιτούτο, όπου είχε γίνει η
παρουσίαση, κανένας ιστορικός, αρχαιοελληνιστής ή κοινωνικός ανθρωπολόγος του
βεληνεκούς του, δεν πήγε να τον παρακολουθήσει και να ανοίξει μαζί του
συζήτηση για έναν μύθο που στο κάτω κάτω σ’ αυτά τα χώματα γεννήθηκε. (Και σ’
αυτά παραστράτησε με τα τοπικιστικά οράματα του Σπυρίδωνα Μαρινάτου που
«ανακάλυψε» την Ατλαντίδα στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης). Κανένας πολιτικός ούτε
καν από τους πρώην ή επίδοξους υπουργούς Πολιτισμού δεν έσπευσε να τον
χαιρετίσει – αυτόν που έδινε πάντα το παρών παίρνοντας (προοδευτική) θέση στα
μεγάλα διλήμματα της πολιτικής. Αυτόν που μαζί με τον Ζαν-Πιέρ Βερνάν, την
Κλοντ Μοσέ, την πρόωρα χαμένη Νικόλ Λορό, τον Μαρσέλ Ντετιέν, προσέγγισε με
καινούργιο τρόπο την ελληνική αρχαιότητα, την έκανε in στους Ευρωπαίους νέους,
θέτοντάς της ερωτήματα που ανταποκρίνονταν σε σημερινές ανησυχίες.

Στην τελευταία επίσκεψή του στην Ελλάδα που τόσο αγάπησε, ο Πιέρ Βιντάλ-Νακέ
αντιμετωπίστηκε από το σινάφι του σαν ασημαντότητα. Οι εξαιρέσεις είναι
αμελητέες, δεν καλύπτουν τα άδεια καθίσματα και την απουσία σοβαρού διαλόγου.
Ίσως να είναι σημάδι των καιρών, πολύ ανησυχητικό, ίσως και να επιβεβαιώνει
ότι – όπως λέει ο σοφός λαός που τόσο τον αγαπούσε ο Βιντάλ-Νακέ – όσα δεν
φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια…

Μέσα από τις πρωτοποριακές μελέτες του για την ελληνική αρχαιότητα ο Πιέρ
Βιντάλ-Νακέ ήξερε να «ενώνει τις δύο άκριες της αλυσίδας» και να ανοίγει
διάλογο με διάφορες εποχές, κουλτούρες, επιστήμες. Και ήταν ακριβώς αυτή η
«γυμναστική» που προσέδιδε στη σκέψη του μοναδική ευκινησία, και στα βιβλία
του υπέροχη γοητεία. Από εκείνη τη συνέντευξή του λ.χ. θα άξιζε να κρατήσουμε
την εξής παραίνεσή του: «Το σημαντικό είναι να σταματήσει να καλλιεργείται
(σ.σ.: στις ιστορικές μελέτες) η ιδέα πως υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ κλασικής
Ελλάδας και σύγχρονης. Δεν ταυτίζονται».