Kοινωνική ζωολογία

Από την παράσταση «Βολπόνε», με τον Γιώργο Κιμούλη και την Υρώ Λούπη

Και περιορίζω τον χαρακτηρισμό στην Αγγλία γιατί ήδη από την εποχή του
Ερρίκου του 8ου, του πατέρα της Ελισάβετ, έχει πολιτικά, φιλοσοφικά και
αισθητικά αποκοπεί από την Ευρώπη, κρατώντας από την κουλτούρα της ό,τι
συνάδει με τον περιβόητο και τολμηρό εμπειρισμό της. Είναι ενδεικτικό πόσο
διαφορετικά εισέπραξαν την ανακάλυψη του αρχαίου κόσμου οι μεγάλοι λαοί της
Ευρώπης. Στην Ισπανία ο Λόπε, ο Καλντερόν και ο μεγαλοφυής Θερβάντες με τον
αρχετυπικό του Δον Κιχώτη, στην Γαλλία ο Ρακίνας, ο Κορνέιγ και ο Μολιέρος,
στην Ιταλία ο Αριόστο, ο Πετράρχης, ο Δάντης, ο Μακιαβέλλι, στη Γερμανία ο
Λούθηρος! (H μετάφραση του Λούθηρου της Αγίας Γραφής είναι γλωσσική κοιτίδα
της γερμανικής λογοτεχνίας.)

Κι όμως ο Σαίξπηρ αντλεί θέματα και θεατρικό ήθος (και ύφος) από τις ιταλικές
νουβέλες μεταφρασμένες στα αγγλικά και επηρεάζεται από τη στωική φιλοσοφία των
δοκιμίων του Μονταίνιου. Ο Μολιέρος «πατάει» πάνω στην Λόγια Ιταλική κωμωδία
και στο αριστούργημά του, τον «Δον Ζουάν», διασκευάζει ιδιοφυώς τον Ισπανό
Τίρσο ντε Μολίνα.

H Αναγέννηση έχει εθνική και (κυρίως) γλωσσική ταυτότητα. Και είναι
πλέον γνωστό πως κάθε γλώσσα αποτυπώνει τις ιδιαιτερότητες, τα ήθη και τις
ιστορικές εμπειρίες, τα τραύματα και τα τολμήματα ενός συγκεκριμένου λαού σε
ορισμένο χρόνο και τόπο.

Είναι γνωστή η μεγάλη λογοτεχνική έριδα στην Αγγλία ανάμεσα στον Μπεν Τζόνσον
και τον Σαίξπηρ και ό,τι ο καθένας αντιπροσώπευε ως ιδεολογία αλλά κυρίως ως
αισθητική. Ο λαϊκός και αυτοδίδακτος θεατρίνος Σαίξπηρ δανείζεται ιστορίες και
πλοκές (και χαρακτήρες και ονόματα) από την ιταλική παράδοση αλλά τα φιλτράρει
μέσα από το αντιαριστοτελικό πνεύμα του εμπειρισμού που εκπροσωπεί ο Νεύτων.
Στο Λογικό «Όργανον», που γαλούχησε τον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα και την Αναγέννηση,
ο Νεύτων αντιπαράθεσε το «Νέον όργανον», δηλαδή τη θεμελίωση των επιχειρημάτων
στο δοκιμαστήριο, στο εργαστήριο και στο πείραμα. Στην αυθεντία των Λογικών
αρχών και αξιωμάτων ο αγγλικός εμπειρισμός απάντησε με τη μαρτυρία των
αισθήσεων. Στην προτεραιότητα τού cogito του Καρτέσιου απάντησε με την tabula
rasa του Χιουμ.

Αν επιμένω στο πνευματικό υπόβαθρο του καιρού, είναι για να διαπιστώσω
άλλη μια φορά πως οι μεγαλοφυείς κάθε εποχής αφομοιώνουν τα δάνεια και με
ποιοτικά άλματα φτάνουν σε πρωτότυπες προσωπικές λύσεις. Ιδού ο Μπεν Τζόνσον,
ενώ ερίζει με τον Σαίξπηρ ότι έστρεψε την πλάτη του στην κλασική λόγια
παράδοση και ως εκ τούτου αυθαιρετεί, ο ίδιος δανείζεται σχεδόν δουλικά τη
φόρμα της ιταλικής Λόγιας κωμωδίας και τραγωδίας (Μακιαβέλλι, Μπιμπιένα,
Τζιράλντι, Τάσσο κ.τ.λ.) και κρατώντας τα χαρακτηρολογικά τους στερεότυπα
γράφει με τον «Βολπόνε» αλλά και με τον «Αλχημιστή», μια αυθεντική αγγλική
τραγική κωμωδία, απόσταγμα γνήσιου εμπειρισμού.

Αν κάνετε τον κόπο να αντιπαραβάλετε δύο έξοχες στα ελληνικά
μεταφράσεις, τον «Μανδραγόρα» του Μακιαβέλλι από τον Παντελή Πρεβελάκη και τον
«Βολπόνε» του Μπεν Τζόνσον από τον Άγγελο Τερζάκη, δύο ταλαντούχων δημιουργών
της Γενιάς του ’30, θα διαπιστώσετε τη συγγένεια της γλωσσικής και δομικής
μορφής δύο έργων με διαφορετική πνευματική παράδοση, ιταλική και αγγλική. Να,
λοιπόν, που τίθεται εξ υπαρχής το μεγάλο (σαν της κότας και του αυγού)
πρόβλημα της μορφής και του περιεχομένου.

Ο Μακιαβέλλι «μυρίζει» Πλαύτο, Τερέντιο κυρίως και βαθιά Μένανδρο. Μιμείται
και τη φόρμα και το ήθος της κλασικής κωμωδίας την οποία αναβιώνει
κυριολεκτικά. Ο Τζόνσον φοράει το κοστούμι της κλασικής ιταλικής-ρωμαϊκής
παράδοσης της φόρμας και εκ των έσω το ξηλώνει, το υπονομεύει, γιατί το
περιεχόμενο της σάτιράς του δεν αντιγράφει φιλολογικά στερεότυπα, λογοτεχνικά
πρότυπα, αισθητικά δοκιμασμένα τυπολόγια. Παρατηρεί, καταγράφει και
φωτογραφίζει τα ήθη της εποχής του και τα προϊόντα του τόπου του, της
κοινωνίας του.

H ανοιχτή κοινωνία της Ελισαβετιανής εποχής είναι μια αναρχίζουσα αστική
εμπορευματική τάξη που με τόλμη, θράσος και συχνά πρωτόγονη ορμή στη θέση της
αριστοτελικής δογματικής αρετολογίας βάζει την αγοραστική αξία του
εμπορεύματος, δηλαδή το χρήμα.

Συγκρίνετε τους όμοιους χαρακτήρες του μολιερικού Αρπαγκόν (στον
«Φιλάργυρο»), του σαιξπηρικού Σάιλοκ (του «Εμπόρου της Βενετίας»), του Γκραντέ
(στην «Ευγενία Γκραντέ»), του Μπαλζάκ, του Ρώσου εμπόρου (στην «Κασέλλα») του
Πούσκιν, για να αντιληφθείτε τη διαφορά. Ο Μπεν Τζόνσον είναι ο
ρεαλιστικότερος κριτικός σατιρικός της εποχής του. Ο κεντρικός του ήρωας, ο
Βολπόνε, η αλεπού, είναι ένας καταλύτης, ανάλογος με τον Χλεστακόφ του
«Επιθεωρητή» του Γκόγκολ. Μόνο που αυτός είναι συνειδητός. Εισβάλλει μέσα στην
κοινωνία της εποχής του και αποκαλύπτει τη σαπίλα της. Δίψα για εξουσία, για
ασέλγεια, για απάτη, για πλουτισμό, για αδικία. Κυνηγώντας το χρήμα,
πολιτικοί, δικαστές και δικηγόροι, γιατροί, έμποροι γίνονται προδότες,
προαγωγοί, κερατάδες, απατεώνες, επίορκοι, συνωμότες, μοιχοί, ψεύτες και
δόλιοι. Αυτός ο ζωολογικός κήπος του Μπεν Τζόνσον αποδεικνύεται προφητικά
μελλοντικός· για να χρησιμοποιήσω έναν όρο της Κυβερνητικής, μια προσεχής
πληροφορία.

Ο Γιώργος Κιμούλης τόλμησε να βγάλει το αναγεννησιακό λόγιο ένδυμα από τον
«Βολπόνε» δηλαδή το δάνειο του κλασικοθρεμμένου Μπεν Τζόνσον και
διασκευάζοντας στα καθ’ ημάς το έργο σκηνοθέτησε ένα ωμό, σκληρό, ροκ, άγριο
μοντέλο του αναγεννησιακού και διαφωτιστικού «συνεχούς». Αργυρώνητοι
δικηγόροι, φιλοχρήματοι γιατροί, αδίστακτοι έμποροι που φτάνουν να ξεπουλήσουν
τις γυναίκες τους για το κέρδος, ασελγείς κουλτουριάρες κυρίες που δολώνουν
ποίηση για να ψαρέψουν τεκνά, πρόθυμοι υπηρέτες και δόλιοι ιντριγκαδόροι
κυκλοφορούν εν μέσω βολικών πονηρών πολιτευτών και καταναλωτικών και μιντιακών
παγίδων. Λογοτεχνικά ο Κιμούλης πρόδωσε τον Μπεν Τζόνσον, τον διασκεύασε, σε
ένα ευφυέστατο κόμικς, μια μουσική φάρσα με άγρια κοινωνική σάτιρα. Νόμιμη,
όταν είναι ομολογημένη. Το πνεύμα, το κίνητρο, και η πρόθεση του Τζόνσον
διασώζεται στο ακέραιο.

Ειρωνεία, χλεύη και ροκ

H παράσταση είναι κουρδισμένη για να λειτουργήσει σε υπαίθριο θερινό χώρο για
ένα ευρύ λαϊκό κοινό. Έχει οίστρο, έξαλλο ρυθμό, ελεγχόμενες καρικατούρες,
ευανάγνωστη τυπολογία. H μουσική του Τσακνή πάνω στους στίχους του Κιμούλη
γεμάτη χυμούς, ειρωνεία, χλεύη. Επιθετική και ροκ. H όλη οργάνωση θεάματος του
ΔΗΠΕΘΕ Ρούμελης, αξιοπρεπέστατη. Ο Σκουρολιάκος (Μόσκα) στις καλύτερες στιγμές
του. Λιτός, εύστοχος, παιγνιώδης. Ο Παλατζίδης, αυθεντική φιγούρα τσιφούτη
κερατά και άπληστου. H Μαρία Γεωργιάδου υπερβολική αλλά εν τέλει πειστική
λυσσάρα κουλτουριάρα. H Υρώ Λούπη, μετρημένη στον μοναδικό θετικό ρόλο της
σάτιρας. Έχει γκελ. Ο Χρήστος Ευθυμίου (Βολτόρε) γλοιώδης απατεωνίσκος
δικηγόρος. Ο Τσαμαντάνης λίγο θολός Καρμπάτσιο. Έξοχο το τρίο Μακρής, Ρευματά,
Γιγαντάκης (Ευνούχος, Ερμαφρόδιτος, νάνος αντίστοιχα). Ο Κιμούλης άλλη μια
φορά απέδειξε πως η γκάμα του είναι απεριόριστη. Έπαιξε τον Βολπόνε ως
ενσάρκωση του Διαβόλου, ενός καταλύτη Μεφιστοφελή που αποκαλύπτει πως ο Θεός
δεν εποίησε όλα εν σοφία και εν πάση περιπτώσει, εγκατέλειψε τα πλάσματά του
σε μια προ-ανθρώπινη κτηνώδη κατάσταση.

INFO

H παράσταση «Βολπόνε» παρουσιάζεται απόψε στο Κάστρο Χαλκίδας.