Όταν «Kόλαση είναι οι άλλοι»

Το πρόβλημα στη «Γυναίκα της Ζάκυθος» είναι τα περίφημα «αυτόγραφα» του Διονυσίου Σολωμού, που υπέστησαν από τον ίδιο συνεχείς αλλαγές – σημειώσεις, διορθώσεις, σχεδιάσματα, εναλλακτικούς στοχασμούς

«Εγώ ο Ιερομόναχος Διονύσιος, που περνάω τη μοναχική ζωή μου στο ξωκλήσι του
Αγίου Λύπιου, γράφω τα παρακάτω για να περιγράψω όσα συλλογίζομαι». Αυτή
είναι, σε νεοελληνική απόδοση, η πρώτη φράση της «Γυναίκας της Ζάκυθος», του
Διονυσίου Σολωμού. Ενός από τα πιο σημαντικά, αλλά και πιο πολύπλοκα από
φιλολογική άποψη, κείμενα της νεώτερης ελληνικής γραμματείας.

H κυκλοφορία, αύριο, από «TA NEA Σαββατοκύριακο», μιας χρηστικής και
ερμηνευτικής έκδοσης της «Γυναίκας της Ζάκυθος» αποτελεί γεγονός μεγάλης
σημασίας και ξεπερνά τα όρια μιας προσφοράς βιβλίου στους αναγνώστες της
εφημερίδας, αποκτώντας ευρύτερο νόημα για τα ελληνικά γράμματα. Όπως εξηγεί ο
επιμελητής της έκδοσης Άρης Μαραγκόπουλος, «με εξαίρεση την κυκλοφορία του
κειμένου στο περιοδικό “Περίπλους” το 1986 σε επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδη, είναι
ουσιαστικά η πρώτη φορά που μπορεί να διαβάσει κανείς τη “Γυναίκα της Ζάκυθος”
με τη μορφή ανεξάρτητου βιβλίου, ως ενιαίο ανάγνωσμα, χωρίς πλήθος φιλολογικών
σημειώσεων, και να κατανοήσει το μύθο της. Και είναι οπωσδήποτε η πρώτη φορά
που επιχειρείται η νεοελληνική της απόδοση».

H ιστορία του έργου είναι περιπετειώδης. Ο Σολωμός είχε εκδώσει
ελάχιστα πράγματα εν ζωή. Την έκδοση και πρώτη επιμέλεια του κύριου σώματος
του έργου του την οφείλουμε στον Ιάκωβο Πολυλά. Εξέδωσε το έργο το 1859, δύο
χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή. Στην έκδοση αυτή δεν περιελήφθη η “Γυναίκα
της Ζάκυθος”, γιατί κάτι τέτοιο δεν επετράπη από τον αδελφό του ποιητή,
Δημήτριο. Το έργο είδε για πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας το 1927, σε μια
έκδοση που έχει χαρακτηριστεί “ατυχής”, του δημοσιογράφου Κώστα Καιροφύλα.

Το πρόβλημα στο έργο του Σολωμού είναι τα περίφημα «αυτόγραφά» του, που
υπέστησαν από τον ίδιο συνεχείς αλλαγές και περιλαμβάνουν πέρα από διορθώσεις
και πλήθος συμβόλων: σταυρούς, ερωτηματικά, παρενθέσεις, υπογραμμίσεις,
εσκεμμένα κενά, διαφορετικού μεγέθους γράμματα, διαφορετικά μελάνια. Όλα αυτά
συνιστούν μία «εργαστηριακή» φύση στο έργο, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του
Άρη Μαραγκόπουλου, και μπορεί να επιχειρηθούν διαφορετικές συνθέσεις του έργου
με βάση τα φιλολογικά, αισθητικά και άλλα κριτήρια του επιμελητή.

Στον Λίνο Πολίτη (από τον οποίο κυρίως έχει διαβαστεί η «Γυναίκα») χρωστάμε
μία μνημειώδη φωτογραφική έκδοση (το 1964) όλων των σωζόμενων ελληνόγλωσσων
χειρογράφων του Διονυσίου Σολωμού, στην οποία πλέον βασίζονται όλες οι
περαιτέρω επεξεργασίες. Πέραν των εργασιών του ίδιου του Λίνου Πολίτη, υπάρχει
η αναλυτική έκδοση της Ελένης Τσαντσάνογλου, αλλά και του Στυλιανού Αλεξίου,
που επιχείρησε δική του συνθετική ανάγνωση.

H «Γυναίκα της Ζάκυθος» είναι, σύμφωνα με την έκφραση του ίδιου του Σολωμού
«μιχτό αλλά νόμιμο» είδος. Υπάρχει μύθος, υπάρχει και έντονο ποιητικό
στοιχείο. H περιγραφή γίνεται σε πρώτο πρόσωπο από τον Ιερομόναχο Διονύσιο,
πιθανόν το alter ego του ίδιου του ποιητή. Επιστρέφοντας από ένα άλλο
μοναστήρι στο δικό του, βλέπει οράματα. Σ’ αυτά πρωταγωνιστούν Μεσολογγίτισσες
που ζητιανεύουν στη Ζάκυνθο ζητώντας χρήματα για τους άντρες τους που εκείνη
την ώρα πολεμούν. Πρωταγωνιστεί όμως κυρίως η Γυναίκα. Πρόκειται για μια
γυναίκα ζοφερή, σκοτεινή, προσωποποίηση του μίσους, του φθόνου, της κακίας.
Αισθήματα τα οποία εκφράζει απέναντι στους γονείς της, στην αδελφή της, στο
παιδί της, αλλά και απέναντι στις Μεσολογγίτισσες που εκπροσωπούν τον εθνικό
αγώνα.

Συνουσία με τον διάβολο

«H Γυναίκα της Ζάκυθος εκπροσωπεί το απόλυτο κακό, για το οποίο Κόλαση είναι οι άλλοι», λέει ο Άρης Μαραγκόπουλος, που επιμελήθηκε το πρωτότυπο, έκανε την απόδοση στη νεοελληνική και έγραψε εκτενή εισαγωγή στην έκδοση που προσφέρεται αύριο με «TA NEA»

«H Γυναίκα της Ζάκυθος» έχει έντονα στοιχεία λογοτεχνίας του φανταστικού, με
εικόνες που θα ζήλευε ακόμη και ένα σύγχρονο μεταφυσικό θρίλερ: «Πρώτη μου
φορά άκουγα ψυχή ανθρώπου να τραυλίζει. Άκουσα κι ένα τρίτο άναρθρο
μουρμούρισμα σαν φύσημα μες στον καλαμιώνα. Κι όπως αναστέναζα βαθιά, ένιωσα
μυρωδιά από λείψανο. Βγήκα από ‘κει που είχα χωθεί και κοίταξα τριγύρω. Και
είδα. Αντίκρυ από τον καθρέφτη, στην άκρη της κάμαρας, ήταν ένα κρεβάτι και
κοντά στο κρεβάτι ένα κερί. Και ένιωσα σαν κάτι να αναδεύτηκε μες στα
κουρελιασμένα και ματωμένα σεντόνια. Κοιτάζοντας καλύτερα τη μορφή στο
μαξιλάρι, ταράχτηκε η ψυχή μου· επειδή από μια κίνηση που έκανε με το στόμα
αναγνώρισα τη Γυναίκα της Ζάκυθος που κοιμόταν σκεπασμένη με το βρόμικο
σεντόνι ως το λαιμό, σακατεμένη ολόκληρη από τη φθίση».

H μοχθηρή αυτή γυναίκα φτάνει να συνουσιάζεται θορυβωδώς με κάποιον άγνωστο –
μάλλον με τον διάβολο (σύμφωνα με την ερμηνεία που υιοθετεί ο επιμελητής της
έκδοσης): «Και τότε η Γυναίκα μπήκε στην κάμαρά της εκεί που ήταν το κρεβάτι.
Έπεσε μεγάλη σιωπή και σε λίγο άκουσα το κρεβάτι να τρίζει… Στην αρχή λίγο,
ύστερα πιο πολύ… Κι ανάμεσα στο τρίξιμο ακούγονταν λαχανιάσματα και
βογκητά… όπως στενάζουν οι βαστάζοι όταν οι κακόμοιροι φορτώνονται ασήκωτο
βάρος στην πλάτη τους. Κι έφυγα από την πέτρα του σκανδάλου, εγώ ο Ιερομόναχος
Διονύσιος. Κι όπως δρασκέλιζα την πόρτα του σπιτιού συνάντησα τον άντρα της
Γυναίκας που ανέβαινε επάνω».

«Ας μη μείνει μνημείο για φιλολόγους»

«H “Γυναίκα” είναι έργο πολύ τολμηρό», λέει ο Άρης Μαραγκόπουλος. H «Γυναίκα»
συμβολίζει τη σκοτεινή φύση του ανθρώπου, την άβυσσο της ψυχής, τη
θρησκευτικής καταγωγής αμαρτία, ίσως τον ίδιο το διάβολο ή την Κόλαση. Και
αναφέρεται αρκετά καθαρά, στην «Κόλαση» του Δάντη. «Ο Σολωμός είναι φύση
βαθύτατα θρησκευτική, ωστόσο η ελευθερία που έχει στο νου του δεν είναι η
χριστιανική μεταθανάτια ελευθερία παρά η επίγεια», έχει πει ο καθηγητής Αλέξης
Πολίτης. «Όχι ίσως τόσο η πολιτική, η κοινωνική ελευθερία, όσο η ατομική». Σε
μια εποχή δηλαδή που το ζήτημα που καθορίζει το γενικό κλίμα είναι ο αγώνας
της ανεξαρτησίας, ο Διονύσιος Σολωμός επιλέγει να αντιπαραβάλει τα τρίσβαθα
της ανθρώπινης ύπαρξης. H Γυναίκα φτάνει να βάζει διαβολές, με τον λόγο της,
ακόμα και στα κίνητρα ή και τη σκοπιμότητα του αγώνα! «Πρόκειται για πολύ
σημαντικό έργο», λέει ο Άρης Μαραγκόπουλος, που έχει γράψει και εκτενή
εισαγωγή στην έκδοση, για το εγχείρημά του. «Με την έκδοση αυτή λέμε ότι το
έργο αυτό θέλουμε να διαβαστεί και όχι να μείνει μνημείο για φιλολόγους. Να
βγει η λογοτεχνικότητά του, αλλά και το διαβολικό στοιχείο που το διατρέχει. H
μιαρή γυναίκα που περιγράφει ο ιερομόναχος, δεν είναι παρά η ψυχή μας».

Στην έκδοση περιλαμβάνεται τόσο η σύνθεση του πρωτοτύπου που έχει κάνει ο
επιμελητής όσο και η απόδοση – από τον ίδιο – στη νεοελληνική γλώσσα που, όπως
λέει, όχι μόνο επιτρέπεται αλλά και επιβάλλεται. «Αγάπη των κειμένων σημαίνει
διάβασμα ξανά και ξανά, μεταγραφή ξανά και ξανά στη ζώσα γλωσσική πραγματικότητα».

INFO

H χρηστική έκδοση της «Γυναίκας της Ζάκυθος» του Διονυσίου Σολωμού αύριο μαζί
με «TA NEA-Σαββατοκύριακο». Μαζί, σε αυτόνομο τόμο, και ο «Ύμνος εις την ελευθερίαν».