4.000 χρόνια… σε ένα κρανίο

H δήθεν φυλετική συνέχεια και η εξέλιξη του ανθρώπου δεν έπαψαν να απασχολούν
τους ερευνητές. Χαρακτηριστική και η πρόσφατη επιστημονική μάχη με αφορμή και
τη μελέτη της λεγόμενης «Μαύρης Αθηνάς», που αποδίδει την απαρχή του ελληνικού
και του δυτικού πολιτισμού στους Αφρικανούς. Πολλή φαιά ουσία έχει καταναλωθεί
και πολλές αμφισβητήσεις έχουν διατυπωθεί για την καταγωγή των Ελλήνων,
εξαιτίας του θαυμασμού για το «ελληνικό θαύμα» του χρυσού 5ου αι. π.X.

Τώρα ο καθηγητής Ορθοδοντικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών δρ Μανώλης
Παπαγρηγοράκης πέρασε για πρώτη φορά από ακτίνες X εκατοντάδες αρχαία και
σύγχρονα κρανία ανδρών, γυναικών και παιδιών και επεξεργάστηκε τα αποτελέσματα
στατιστικά, στο πλαίσιο της διατριβής του στο Τμήμα Ορθοδοντικής και
Ορθοπεδικής Προσώπου στο Πανεπιστήμιο του Μπέργκεν της Νορβηγίας. Και κατέληξε
ότι τα βασικά χαρακτηριστικά του προσώπου των Ελλήνων παραμένουν αναλλοίωτα
4.000 χρόνια τώρα, αλλά το κρανίο μεταβλήθηκε.

H εξωτερική ομοιότητα της κατατομής των σύγχρονων Ελλήνων με τα αρχαία αγάλματα είχε γίνει αντιληπτή και συγκίνησε πολλούς φωτογράφους του 20ού αιώνα. Εδώ φωτογραφία της Nelly’s και ο αρχαϊκός Μοσχοφόρος από το Μουσείο Ακροπόλεως

Τα συμπεράσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν σε παγκόσμιο συνέδριο Ορθοδοντικής
στο Παρίσι. Το σημαντικό είναι όμως ότι ακτινογραφήθηκε για πρώτη φορά
σκελετικό υλικό της Μεσοελλαδικής Εποχής του 1900 π.X., από συγκεκριμένες
περιοχές της Ελλάδας – από τη Φωκίδα (Κίρρα, Ζεμενό, Πυρά) και την Κοζάνη ώς
τη Θράκη και την Τήλο. Μεγάλο μέρος του υλικού παραχωρήθηκε από τους
αρχαιολόγους Βαγγέλη Πεντάζο και Δέσποινα Σκορδά. Το υλικό – 141 κρανία –
μετρήθηκε και συγκρίθηκε με σύγχρονο σκελετικό υλικό 240 ατόμων από δύο μεγάλα
νεκροταφεία της Αθήνας. «H διαφορά σε σχέση με άλλες ανθρωπολογικές μελέτες
είναι ότι δεν έγιναν κρανιομετρικές μετρήσεις, αλλά κεφαλομετρικές
ακτινογραφίες», εξηγεί ο κ. Παπαγρηγοράκης.

Ο καθηγητής μπήκε στην έρευνα από τον «δρόμο» του γιατρού που ειδικεύεται στα
πρόσωπα με παραμορφώσεις. Κόλλησε το μικρόβιο της Αρχαιολογίας όταν
καταπιάστηκε με τη μελέτη των κανόνων και των μοντέλων της αρμονίας και της
συμμετρίας του προσώπου στην αρχαία ελληνική τέχνη, προκειμένου να τους
εφαρμόσει και στη δουλειά του. Πρόσφατα, προκάλεσε αίσθηση διεθνώς, με την
ανακοίνωση ότι ο λοιμός που αποδεκάτισε το 1/3 των Αθηναίων το 430 π.X. στη
διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου ήταν τελικά τυφοειδής πυρετός.

«Σκοπός της έρευνας ήταν να οριστεί και να συγκριθεί ο κρανιοπροσωπικός τύπος
των αρχαίων και σύγχρονων Ελλήνων», λέει ο καθηγητής, «και να μελετηθεί αν
υπάρχει ομοιότητα βάσει των κρανιοπροσωπικών σχέσεων. Τελικά αποδείχθηκε ότι
είχε δίκιο ο Αμερικανός Κουν όταν έγραφε το 1939 “οι σύγχρονοι κάτοικοι της
Ελλάδας διαφέρουν ελάχιστα από τους κλασικούς προγόνους τους”, παρότι οι
ανθρωπολογικές μετρήσεις του έγιναν κρανιομετρικώς».

Τι άλλαξε και τι δεν άλλαξε μέσα σε 4.000 χρόνια;

«Το διάστημα είναι αρκετό για να επιτρέψει σε γενετικούς παράγοντες να
επηρεάσουν την εξέλιξη της μορφολογίας του προσώπου ή οι αλλαγές θα πρέπει να
αποδοθούν σε περιβαλλοντικούς όρους. Δεν άλλαξαν τα χαρακτηριστικά του μέσου
προσώπου (τα μάτια, η μύτη, το στόμα, η θέση των αυτιών, η άνω και η κάτω
γνάθος). Παραμένουν σταθερά. Άλλαξαν όμως τα χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν
το εγκεφαλικό κρανίο. Οι διαφοροποιήσεις λόγω της εξέλιξης είναι η προς τα
πάνω και εμπρός μετακίνηση του εγκεφαλικού κρανίου, στο σύνολο του δείγματος
ανδρών και γυναικών».

Μπορεί η σύγχρονη επιστήμη να ξαναγράψει την Ιστορία;

«Βεβαίως. Παλαιότερα το σκελετικό υλικό έμενε αναξιοποίητο. Αν μπορούσαμε να
πάρουμε στοιχεία, θα ήταν δυνατόν να μάθουμε για την ηλικία, το φύλο, την
κοινωνική θέση, τις ασθένειες. Από την ανάλυση των ιχνοστοιχείων στα δόντια
βλέπουμε τις διατροφικές συνήθειες της εποχής ή αν, για παράδειγμα, η περιοχή
είχε ραδιενέργεια. Δυστυχώς η Ελλάδα δεν έχει αναπτύξει το υπόβαθρο για
τέτοιες αρχαιολογικές έρευνες. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών δεν υπάρχει ερευνητικό
κέντρο αποκλειστικά για αρχαίο DNA».

«O ρατσισμός ελλοχεύει»

Είναι αρκετό το δείγμα που χρησιμοποιήθηκε για να δώσει ασφαλή
συμπεράσματα;

«Έχουμε ένα μικρό δείγμα και σε μεγάλο εύρος χρόνου. Σημαντική είναι η
σπανιότητα του υλικού, που έχει μελετηθεί επιστημονικά, αλλά δεν είναι αρκετά
τα 4.000 χρόνια για να δώσουν έντονες μεταβολές. Οι μεταβολές, όπως είπαμε,
ήταν έντονες μόνο στο εγκεφαλικό κρανίο».

Τελικά μπορεί η σύγχρονη τεχνολογία να μετρήσει την «ελληνικότητα»; Πόσο
επικίνδυνες μπορεί να είναι οι μετρήσεις;

«Διαφωνούμε απολύτως με τα νούμερα και τις μετρήσεις που παράγουν ιδεολογία.
Οι αριθμοί είναι ένας τρόπος επικοινωνίας μεταξύ των επιστημόνων. Ο ρατσισμός,
και με τη σύγχρονη μορφή του – της Μαύρης Αθηνάς -, ελλοχεύει και πολώνει τα
πράγματα».