Θησαυροί από ένα ναό τού ευ ζήν

Κιονόκρανα από παριανό μάρμαρο, γλυπτά από την Αθήνα και την Αφροσιάδα, ολόκληρες εκτάσεις 1.500 τ.μ. από υπέροχα ψηφιδωτά αποκαλύφθηκαν στην Έπαυλη του Ηρώδη Αττικού

Δισεκατομμυριούχος και φιλόσοφος, έμπορος και μύστης, συλλέκτης έργων τέχνης,
μα πάνω απ’ όλα εθνικός ευεργέτης, ο Ηρώδης ο Αττικός έκτισε τη μεγαλύτερη
έπαυλη της εποχή του στην Εύα Κυνουρίας. Ένας ναός του ευ ζην με ιδιωτικό
στάδιο, γυμνάσιο, τεχνητό ποτάμι, νησάκι, ιερά κι εκατοντάδες αγάλματα και
ψηφιδωτά, που ζωντανεύει τώρα μέσα από μια έκδοση, ενώ ο υφιστάμενος
αρχαιολογικός χώρος παραμένει κλειστός. Περιμένει ακόμα να αναδειχθεί και να
αξιοποιηθεί.

Τα πλούτη δεν φέρνουν την ευτυχία. Ο Ηρώδης ο Αττικός, ο οποίος έχτισε το
γνωστό μας Ηρώδειο στους πρόποδες της Ακρόπολης, τα είχε όλα: ευγενική
καταγωγή από τον Μιλτιάδη και τον Κίμωνα, πλούτη από το εμπόριο σταριού,
αξιώματα, ρητορική δεινότητα, φιλίες με τους Ρωμαίους αυτοκράτορες, σπίτια
στον Μαραθώνα, την Κηφισιά, την Αθήνα, παλάτι στην Αππία Οδό της Ρώμης, την
προίκα της δεύτερης συζύγου του, πολλά παιδιά κι ευνοούμενους τροφίμους.
Πέθανε μόνος σε ηλικία 76 ετών το 179 μ.X., βυθισμένος πια σε μια «στωική
απάθεια», αφού έχασε όλα τ’ αγαπημένα του πρόσωπα…

Ένα γλυπτό πορτρέτο του σε προχωρημένη ηλικία που βρέθηκε στην ανασκαφή της
Εύας τον δείχνει με πρόσωπο σκαμμένο και σκυθρωπό. Κι ο μελετητής, αρχαιολόγος
δρ Γιώργος Σπυρόπουλος ανοίγει μία μία τις σελίδες της ιστορίας του, όπως την
αφηγούνται τα ερείπια έπειτα από αιώνων λιθολόγηση και αρπαγή των θησαυρών της
Βίλας, αλλά και ύστερα από είκοσι ένα χρόνια ανασκαφής 1980-2001, της οποίας
ηγείτο ο πατέρας του συγγραφέα, αρχαιολόγος Θόδωρος Σπυρόπουλος.

Στην αρχή η Εύα ήταν ένα εξοχικό του παππού του, Ηρώδη, ιππάρχου, που
επεκτάθηκε από τον πατέρα του. Ο Ηρώδης το διαμόρφωσε με κιονόκρανα από
παριανό μάρμαρο, γλυπτά από την Αθήνα και την Αφροσιάδα, παλιά έργα τέχνης και
κειμήλια, ολόκληρες εκτάσεις 1.500 τ.μ. από υπέροχα ψηφιδωτά.

Οι στοές, οι κόγχες και οι αίθουσες με τα αγάλματα των μουσών και των
αυτοκρατόρων, του Πανός και των φιλοσόφων, των Αμαζόνων και του Ερμή, οι
ορχούμενες Λάκαινες και οι γυμνοί αθλητές, οι Αιγύπτιοι θεοί, ο Ηρακλής και ο
Διόνυσος δεν τοποθετήθηκαν όπως όπως επειδή έτυχε. Απηχούν την κοσμοθεωρία του
ιδιοκτήτη τους, τον διπλό του κόσμο, ελληνικό και ρωμαϊκό.

«Ο Ηρώδης Αττικός» όπως γράφει ο δρ Γιώργος Σπυρόπουλος, «αποκρυστάλλωσε
πανοραμικά την ελληνική παιδεία, βιοθεωρία και πολύπλευρη καλλιτεχνική
δημιουργία με εύγλωττη αναφορά στις μούσες, στον περίστυλο κήπο της Βίλας.
Μουσικός και γυμναστικός άνδρας, μας κληροδότησε το οψιμότερο απείκασμα του
“ευ ζην” κατά τον ελληνικό τρόπο».

Στις σελίδες της μελέτης επιχειρείται για πρώτη φορά μια πρώτη συσχέτιση της
προσωπικότητας του Ηρώδη του Αττικού με την πολύπλοκη αρχιτεκτονική της Βίλας
και τον γλυπτό της διάκοσμο, που ακολούθησε την τύχη του ιδιοκτήτη. Προς το
τέλος της ζωής του ο Ηρώδης, όπως υποστηρίζει ο μελετητής, άρχισε να αλλάζει
τους χώρους. Οι χώροι ζωής αφιερωμένης στη λατρεία των μουσών, της παιδείας,
του αθλητισμού και της φιλοσοφίας μετατράπηκαν σταδιακά σε τόπους λατρείας των
δικών του νεκρών και των θεοτήτων του άλλου κόσμου. Σ’ ένα «σκοτεινό
μαυσωλείο» τα κτίρια συνέχισαν να υφίστανται και μετά τον θάνατο του Ηρώδη, ο
οποίος ετάφη με τιμές στον λόφο πάνω από το καλλιμάρμαρο Παναθηναϊκό Στάδιο.
Το Τίβολι της Ελλάδας καταστράφηκε από την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.X.,
μετατράπηκε σε κέντρο χριστιανικής λατρείας, λιθολογήθηκε για την ανέγερση
μιας εκκλησίας στη θέση της Μονής της Λουκούς μετά τον 5ο μ.X. αιώνα. Τα
γλυπτά του διασκορπίστηκαν όχι μόνο σε ξένα μουσεία, αλλά και σε ελληνικά –
του Άστρους, της Αθήνας, της Τρίπολης και στις αποθήκες.

Περίπατος στη Βίλα

H «Ορχούμενη Λάκαινα» θεωρείται πρωτότυπο έργο του Καλλιμάχου, που χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα π.X. και μεταφέρθηκε από τον Ηρώδη στη βίλα από την περιοχή της Ακρόπολης

Ένας υπαίθριος κήπος και μπελβεντέρε με θέα στη θάλασσα οδηγεί σ’ έναν δεύτερο
κήπο με σχήμα σταδίου, όπου «αθλείται» ένας διονυσιακός θίασος αγαλμάτων υπό
τα όμματα του αγαλμάτων του Ηρακλή που παρακολουθούσαν το στάδιο από δύο
νυμφαία δίπλα σε μερικά από τα πολυτελή εστιατόρια της Βίλας.

Ακολουθώντας μακρές στοές με κιονοστοιχίες, ψηφιδωτά και αγάλματα, ο
επισκέπτης πορεύεται παράλληλα προς τη ροή ενός τεχνητού ποταμού που
περικλείει μια νησίδα που επικοινωνούσε με γεφυράκια. Το όλο έχει μορφή
ελληνικού γυμνασίου. Ο περίπατος καταλήγει σε μια μεγάλη εξέδρα, μια πρόσοψη
στολισμένη με αριστουργήματα ελληνικής πλαστικής, όπως οι ορχούμενες Λάκαινες
του Καλλιμάχου, πρωτότυπο έργο του 5ου αιώνα π.X. και πορτρέτα Ρωμαίων
αυτοκρατόρων, όπως του Σεπτίμιου Σεβήρου και του Μάρκου Αυρηλίου, μαζί με τα
πορτρέτα του γενεαλογικού δένδρου του Ηρώδη. Ακολουθεί το τελευταίο μεγάλο
οικοδόμημα, η αίθουσα ακροάσεων με μορφή βασιλικής, που γειτονεύει με τα
ιδιαίτερα διαμερίσματα των ενοίκων. Σ’ ένα ξεχωριστό πολυτελέστατο κτίριο, τη
μεγάλη βασιλική που χρησιμοποιούσε ο Ηρώδης για δημόσιες εμφανίσεις, υπήρχε
βιβλιοθήκη με κόγχες όπου φυλάσσονταν τα χειρόγραφα, αλλά και τα ωραιότερα
αγάλματα και κειμήλια, όπως λ.χ. ένα ωραίο άγαλμα της Αθηνάς και η στήλη των
Μαραθωνομάχων.

Στέγαστρα και μουσείο

Τι χρειάζεται να γίνει για να μπορεί ο κόσμος να επισκεφθεί το μνημείο; «Ο
χώρος περιμένει την ανέγερση ενός στεγάστρου για την προστασία των ψηφιδωτών
γιατί τώρα είναι σκεπασμένα για λόγους προστασίας. Χρειάζεται η ανέγερση ενός
μεγαλύτερου μουσείου για την έκθεση των αγαλμάτων που βρίσκονται σε διάφορα
μουσεία και κυρίως στις αποθήκες», επισημαίνει ο δρ. Σπυρόπουλος.

INFO

Γιώργου Σπυρόπουλου, «H Έπαυλη του Ηρώδη Αττικού στην Εύα – Λουκού Κυνουρίας»,
Εκδ. Ολκός, σελ. 240, τιμή 48 ευρώ. Απόψε στις 19.00, διάλεξη στη Γαλλική
Σχολή Αθηνών (Διδότου 6, τηλ. 210-3679.900)