Ποιο σπίτι; Ποιος κόσμος;

Πάει καιρός που η Δύση έπαψε να διαβάζει τον Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ με την
αλλοτινή συγκίνηση. Όχι βέβαια πως τον είχε ποτέ καταλάβει – και ίσως γι’ αυτό
τον απέρριψε τόσο οριστικά, μόλις λίγα χρόνια αφ’ ότου του παραχώρησε το
Νόμπελ. Δεν ήταν η λυρική λεπτότητα των στίχων του ή η στοχαστική του πρόζα
που είχε προκαλέσει το ενδιαφέρον, ούτε βέβαια η σκέψη του που τολμηρά
περιπλανήθηκε σ’ όλους τους χώρους, από τη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία, έως
την πολιτική, τη θρησκειολογία και τις διεθνείς σχέσεις. Οι Δυτικοί θέλησαν να
τον δουν σαν μύστη – έναν πνευματικό γκουρού, που μπορούσε εντέλει να
ενδιαφέρει μόνο ποιητές με τις μεταφυσικές ανησυχίες ενός Γέιτς (που προλόγισε
τη συλλογή ποιημάτων του Gitanjali) ή ενός οικουμενιστή Πάουντ. Τον
κατανάλωσαν λοιπόν, τον εξάντλησαν και μετά τον λησμόνησαν. Χωρίς να
κοινωνήσουν την ουσία της ποίησης και της πνευματικής του παρουσίας. Ο λόγος
απλός: πολλοί στη Δύση συνεχίζουν να πιστεύουν ότι όλα τα σημαντικά
καλλιτεχνικά ρεύματα και κινήματα γεννήθηκαν σ’ αυτή την ήπειρο, ότι η
«ιστορία συμβαίνει μόνο εδώ». H Ινδία βρίσκεται στην αντίπερα όχθη,
διαφορετική, μυθική, ξένη. Ορίζει τον κόσμο και την ιστορία με τρόπο που
αποκλίνει από τον δυτικό και δεν συναντιέται μαζί του, παρά μέσω της
αποικιοκρατίας. H αποικιοκρατία είναι που εισάγει την Ινδία στον (δυτικό)
ιστορικό χρόνο, που φέρνει την Ινδία κοντά στη Δύση, για να την απομακρύνει
ταυτόχρονα δραματικά, αποκαλύπτοντας το βάθος της ετερότητας. Όχι όμως και της
εχθρότητας – επέμενε ο Ταγκόρ, που λαχταρούσε μιαν ανεξάρτητη Ινδία, έτρεμε
όμως στη σκέψη μήπως ο τόπος του, φανατισμένος από την ταπείνωση, αρνηθεί τη
σημασία όσων θα μπορούσε να διδαχθεί, ελεύθερα και γόνιμα, από τους ξένους
πολιτισμούς. «Φοβόταν», γράφει ο γνωστός οικονομολόγος Αμάρτια Σεν, «πως η
απόρριψη της Δύσης υπέρ μιας γνήσιας ινδικής παράδοσης δεν ήταν απλώς
περιοριστική, αλλά κάτι χειρότερο: πως θα μπορούσε να οδηγήσει σε εχθρότητα
απέναντι στις ξένες επιρροές, από τον Χριστιανισμό, που είχε κυριαρχήσει σε
ορισμένες περιοχές της χώρας ήδη από τον 4ο αιώνα, έως τον Ιουδαϊσμό, που είχε
φτάσει έως εκεί, μέσω της ιουδαϊκής διασποράς, μετά την πτώση της Ιερουσαλήμ,
τον Ζωροαστρισμό που μπορούσε να χρονολογηθεί στην Ινδία από τον 8ο αιώνα και
φυσικά τον Ισλαμισμό, που είχε πολύ ισχυρή παρουσία στη χώρα από τον δέκατο
αιώνα». Έγραφε, ήδη από το 1908, ο Ταγκόρ: «Ο πατριωτισμός δεν μπορεί να είναι
το έσχατο πνευματικό μας χαράκωμα, το δικό μου μετερίζι είναι η ανθρωπότητα.
Δεν αγοράζω γυαλί στην τιμή των διαμαντιών και όσο ζω, δεν θα επιτρέψω στον
πατριωτισμό να θριαμβεύσει πάνω στην ανθρωπότητα» και έβαζε τον ψύχραιμο,
προοδευτικό ήρωα του εξαιρετικού του μυθιστορήματος «Το σπίτι και ο κόσμος» να
λέει: «Είμαι πρόθυμος να υπηρετήσω τη χώρα μου, λατρεία όμως και τυφλή
αφοσίωση επιφυλάσσω στο Δίκαιο, που είναι κάτι μεγαλύτερο από τη χώρα μου. Αν
λάτρευα τη χώρα μου σαν θεό θα ‘ταν σαν να την καταριόμουν». (Πάνω σ’ αυτή την
πρόταση η φιλόσοφος Νούσμπαουμ έχει γράψει ένα από τα εξαιρετικότερα δοκίμιά
της).

Ο Ταγκόρ ήταν Ινδουιστής. Κι όμως, οι μουσουλμάνοι του Μπαγκλαντές διάλεξαν
δικό του ποίημα για τον εθνικό ύμνο του ανεξάρτητου κράτους τους. Μέγιστη
αντίφαση, θα έλεγε κι ο Σαΐντ, για όσους επιμένουν να βλέπουν τον σύγχρονο
κόσμο αποκλειστικά ως πεδίο «σύγκρουσης πολιτισμών». Μήπως ο Ταγκόρ γνώριζε
κάτι που ο Χάντιγκτον και τα γεράκια του Λευκού Οίκου διαλέγουν να αγνοούν; H
κρίση στο Ιράκ (και η επικείμενη στο Ιράν) φαίνεται να το επιβεβαιώνουν με
τρόπο δραματικό.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».