Πιντερική ανακύκλωση

Από την παράσταση «Πάρτι γενεθλίων» που παίζεται στο «Απλό Θέατρο» με τους Ράνια Οικονομίδου, Γιάννη Καρατζογιάννη

Λαμβάνω το θάρρος – τώρα που ο Πίντερ, χωρίς ουσιαστικά να το έχει ανάγκη,
είναι και τυπικά (λόγω του Νόμπελ) ο μείζων δραματουργός του καιρού μας και με
την ευκαιρία που στο «Απλό Θέατρο» ο ειδικευμένος πια πιντερικός μας
σκηνοθέτης Αντώνης Αντύπας ανέβασε το πρώτο πολύπρακτο έργο του Πίντερ, το
«Πάρτι γενεθλίων» – να ανατρέξω πώς έχω εκτιμήσει τη δραματουργία του σε
ανύποπτο χρόνο, ήδη πριν από 30 χρόνια (1976) και εν συνεχεία σε μια σειρά
απανωτών εγγραφών μου στο έργο του. Κι όλα αυτά σαν προχρονολογημένη εισαγωγή
στο πρώτο του δημιούργημα.

«Περισσότερο από όλους τους συγχρόνους του, ο Πίντερ έχει χωνέψει το ευρωπαϊκό
θέατρο του αιώνα μας (20ού) και το έχει δει από μέσα. Ο Ίψεν, ο Στρίντμπεργκ,
ο Τσέχωφ και ο Πιραντέλο είναι οι πρόγονοί του. Και όμως δεν είναι κανενός
απόγονος. Είναι νόθος γιος γνήσιων προγόνων. Και ως νόθος, είναι εύρωστος.

H γραφή του είναι πυκνή, τα θέματα εκτίθενται με σαφήνεια και οι
μεταβάσεις από τη μια τονικότητα στην άλλη δεν δημιουργούν ρήγματα. Ο Πίντερ
φορτίζει ξανά με καινούργιο ρίγος το ιερό άσυλο των αστών, το δωμάτιο, το
σαλόνι ή την κρεβατοκάμαρα. Αυτός είναι ο χώρος των έργων του και το κυρίαρχο
θέμα του η απειλή μιας εισβολής ή η εισβολή η ίδια σ’ αυτούς του χώρους. Τα
πρόσωπα που εισβάλλουν είναι πάντα από το παρελθόν. Έρχονται να δοκιμάσουν την
αντοχή του παρόντος και των παρόντων. H μάχη που ακολουθεί είναι ανελέητη και
το αποτέλεσμα πάντα το ίδιο. Το παρελθόν κατακτά το παρόν, το κατέχει και το
προσδιορίζει. Τα δράματα του χρόνου είναι προσφιλή στην αγγλική σκηνή. Ο
Έλιοτ, όμως, προχώρησε έως τη μεταφυσική εσχατιά των σχέσεων. Ο Πίντερ
προσπαθεί να εξαγοράσει τον χρόνο των προσώπων του. Τα τοποθετεί μέσα στο
πλαίσιο του ιστορικού τους χρόνου και τα αφήνει να αναγνωρίσουν την ύπαρξή
τους μέσα από τη ροή του. Γνωρίζει εκ των προτέρων πως η διάβρωση έχει
συντελεστεί, όμως είναι αισιόδοξος, όσο πασχίζει να κάνει τα γεγονότα
αναγνωρίσιμα. Ανακαλύπτει κάποια σταθερά στηρίγματα της μνήμης, σταθερά ακόμη
και για τους θεατές του. Ξεκινώντας από αυτά, προχωρεί με βήματα προσεκτικά
για να διερευνήσει τον γύρω χώρο-χρόνο. H αγωνιώδης προσπάθεια των ηρώων του
Πίντερ να αναγνωριστούν από τα γεγονότα του παρελθόντος κάνει πιο δαιδαλώδεις
τις ατραπούς διαφυγής. H σύγχυση δημιουργεί την καχυποψία και η καχυποψία
φέρνει στην επιφάνεια όλες τις εστίες αντιστάσεως των ατόμων. Ο καθένας
προσπαθεί να διασώσει το παρόν του από την εισβολή ενός συγκεχυμένου
παρελθόντος. Από εδώ ξεκινάει το μεγάλο φονικό παιχνίδι της κατοχής. Ο καθένας
χωριστά από τους άλλους ήρωες πασχίζει να κατοχυρώσει ένα τμήμα του
παρελθόντος και να το ονομάσει. Εκεί όμως δέχεται την επίθεση του άλλου, που
διεκδικεί για λογαριασμό του το χρονικό τοπίο.

Έτσι, απλοποιημένη, η εικόνα είναι: όποιος κατέχει το παρελθόν, όποιος το
ορίζει, έχει δικαίωμα να διεκδικήσει αυθεντικά το παρόν του. Όταν διαπιστώνει
πως το παρελθόν είναι διάτρητο και ανώνυμο, οφείλει να παραδεχθεί πως ανώνυμο
και σκόρπιο είναι και το παρόν του. Ο Πίντερ, με μια γλώσσα οικεία,
καθημερινή, φορτισμένη με όλα τα βαθύνοντα στοιχεία του παρόντος, οδηγεί τα
πρόσωπά του μέσα από το διεσπαρμένο παρελθόν στην κενότητα και στα αδιέξοδα
του καθημερινού βίου. Το παρελθόν δεν μας καθοδηγεί, αλλά μας ερμηνεύει. Το
παρόν δεν μας ερμηνεύει, αλλά μας καθοδηγεί. Μόνο που αυτή η καθημερινή πορεία
είναι τυφλή, παράλογη και τραγικά γελοία. Ο Πίντερ δίνει μια δική του άποψη
για το παράλογο. Παράλογος δεν είναι ο κόσμος – φαίνεται να ισχυρίζεται – κι
αν είναι, δεν μπορώ να το ξέρω. Παράλογος είναι ο τρόπος που τον χρησιμοποιώ.
Όμως αυτός ο τρόπος είναι ο τρόπος μου. H σύγκρουση βρίσκεται στον
αντικειμενικό χρόνο του κόσμου και στον υποκειμενικό χρόνο μου. Τραγικός είναι
ο άνθρωπος, γιατί έχει μνήμη. Τραγωδία είναι η Ιστορία. Οι άνθρωποι του Πίντερ
διώκονται από τα γεγονότα τους. Γι’ αυτόν, άλλο πράγμα είναι το γεγονός και
άλλο η γνώση του γεγονότος.

Ο Πίντερ αυτή τη στιγμή συλλαμβάνει και ερμηνεύει με τρόπο συνταρακτικό
τον ευρωπαϊκό χρόνο. H εποχή του είναι μια στιγμή ιστορικής απελπισίας όπου οι
μνήμες του παρελθόντος, αντί να καθαρίζουν, θολώνουν το πραγματικό πρόσωπο της
Ευρώπης. Τα μεγάλα στηρίγματα της μνήμης, από κοινόχρηστα που ήταν,
εκχυδαΐστηκαν και παραμόρφωσαν τον καθρέφτη, που δεν αντανακλά πια το πρόσωπό
μας» (1976)

«Ο Πίντερ κάποτε δίκαια αντέδρασε, όταν αποπειράθηκαν να ονομάσουν τα έργα του
αλληγορίες. Πράγματι, το θέατρο το αλληγορικό είναι ένα ψεύτικο κατασκεύασμα,
αφού ο συγγραφέας του προσπαθεί να ντύσει μια ιδέα με σχέσεις σκηνικές. H ιδέα
μικραίνει ή φτωχαίνουν οι σχέσεις και τα πρόσωπα. Ο Πίντερ γράφει παραβολές με
τη σημασία που δίνει στη λέξη ο Αριστοτέλης («παραβολή δε τα Σωκρατικά»).
Παραβολή είναι μια σύγκριση, μια αναλογία, ένας παραλληλισμός, μια εικόνα που
αναπαριστά γνωστά, κοινόχρηστα συμβάντα. Δεν υποτάσσει ο Πίντερ το γενικό και
αφηρημένο σε οικείες μορφές, όπως κάνει η αλληγορία. Απομονώνει το
συγκεκριμένο επιμέρους και το μελετά ως παράδειγμα του όλου. Καταπιάνεται με
μοντέλα της πραγματικότητας, με στερεότυπα, όπως ο μικροβιολόγος απομονώνει
στον δίσκο του μικροσκοπίου μια μικρή αποικία βακτηριδίων και συμπεραίνει από
την πυκνότητά της για τον πληθάριθμό της. Το αστικό θέατρο γραφόταν κατά
μίμηση της κλασικής Φυσικής. Μελετούσε τα φαινόμενα του βίου με τη μέθοδο του
πειράματος. Και κατέληγε σε συμπεράσματα. Αυτό το είδος θεάτρου δοξάστηκε από
τον Ίψεν και τον Μπέρναρντ Σω. Ο Πίντερ είναι σύγχρονος με τη θεωρία της
απροσδιοριστίας στη Φυσική. Οι κλασικές αρχές της Λογικής, η ταυτότητα και η
αντίφαση, κλονίζονται, δεν επαρκούν ως αξιώματα για να εξηγήσουν τον κόσμο της
ύλης. Μπορούν τάχα να εξηγήσουν τη ζωή;» (1978)

Προσέγγιση με όλη την «περιουσία»

Θα ήθελα να εκτιμήσω πόσο πιστός σε αυτές τις πιντερικές αρχές είναι ο
Αντύπας, ανεβάζοντας το «Πάρτι γενεθλίων». Με τόση πείρα που έχει αποκτήσει με
μεταγενέστερα έργα του μεγάλου δραματουργού, πλούσιος με τις διαδρομές στους
λαβυρίνθους του, προσήγγισε το έργο με όλη την αποκομισθείσα περιουσία. Με την
καθοριστική πάντα εικαστική αυθεντία του Πάτσα, την υποδόρια μουσική
«δραματουργία» της Καραΐνδρου, τη φωτιστική «ποιητική» του Παυλόπουλου και με
μια ανανεωμένη αντιστικτικά μουσική μετάπλαση του Μάτεσι, ο Αντύπας έγραψε μια
νέα θριαμβική πιντερική σελίδα στη σκηνή. Κατόρθωσε να κάνει τη μανιέρα του
Μωρόγιαννη (Πητ) σκηνικό ήθος πρωτόφαντο, την πληθωρικότητα της Μαρίας
Καλλιμάνη ιλαροτραγική περσόνα (Λούλου). Έδωσε στον Καρατζογιάννη την ευκαιρία
να ενσαρκώσει τον καλύτερο ρόλο του (Μάκαν). Έδειξε πως ο Τσορτέκης είναι
ικανός για μια ευρεία γκάμα υποκριτικών παραλλαγών (Γκόλντμπεργκ), έκανε
σημαντικές προσπάθειες να βελτιώσει κάποιες φωνητικές και κινησιολογικές
αδυναμίες του Λ. Βασιλείου (Στάνλεϊ).

Και είναι ο σκηνοθέτης που, μετά τη συνταρακτική κυρία Άλβινγκ, συνέδεσε το
όνομά του με αυτό το υποκριτικό ιερό τέρας, τη Ράνια Οικονομίδου, η οποία
υποδύεται μια Μαγκ που θα γίνει από ‘δώ και στο εξής μέτρο αναφοράς!

INFO

«Πάρτι γενεθλίων» του X. Πίντερ, στο «Απλό θέατρο» (X. Τρικούπη 4, πίσω από το
Πάντειο Πανεπιστήμιο, τηλ.: 210-9229.605 και 210-9246.991)