Mας αφορά ο Iακωβίδης σήμερα;

«Τα πρώτα Βήματα» (1892), του Γ. Ιακωβίδη, ένα από τα πιο γοητευτικά έργα του

Εάν ισχύει ο αφορισμός του Γκαίτε ότι «κάθε εποχή ξαναγράφει την Ιστορία στα
μέτρα της», ο Γεώργιος Ιακωβίδης (1853-1932) είναι από τους πρώτους στη σειρά
γι’ αυτήν την επανεμβάπτιση στα σημερινά ενδιαφέροντα.

«Αδικημένος Ιακωβίδης;» θα ρωτήσει κανείς μπροστά στα 200 έργα της αναδρομικής
έκθεσής του στην Εθνική Πινακοθήκη, «αυτός που υπήρξε καθηγητής στην ΑΣΚΤ,
διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης (ιδρυτής στην πραγματικότητα), καταξιωμένος
ακόμα και στο Μόναχο και επίσημος ζωγράφος της αθηναϊκής κοινωνίας στις πρώτες
δεκαετίες του 20ού αιώνα;».

Το άμεσο ερώτημα που έρχεται στο στόμα του φιλότεχνου επισκέπτη δεν αφορά
τελικά τη σπάνια μορφοπλαστική μαεστρία αυτού του καλλιτέχνη, όσο το γιατί
υποτιμήθηκε τόσο. Δεν είναι βέβαια δικό του πρόβλημα το ότι από τη δεκαετία
του 1930 και μετά οι εξελίξεις στον καλλιτεχνικό χώρο θεώρησαν σημαντικότερες
τις (συχνά) άτεχνες, αλλά «επαναστατικές» πινελιές και όχι τις πειθαρχημένες
και μελετημένες. Ερχόταν η εποχή του μοντερνισμού και οι ζωγράφοι ήθελαν
ατομική ελευθεριότητα και όχι συλλογική ιδεολογία. Ο Ιακωβίδης ήταν λοιπόν
αυτός που πλήρωσε όσο κανένας άλλος αυτή την εξέλιξη, ενώ οι άλλοι μεγάλοι του
Μονάχου – N. Γύζης, K. Βολανάκης, Νικηφ. Λύτρας – γλίτωσαν με λιγότερα
τραύματα, γιατί εντάσσονταν κυρίως στον 19ο αιώνα.

Μας αφορά ωστόσο σήμερα; H πρώτη απάντηση είναι εύκολη: Ναι, διότι
ούτως ή άλλως ο μοντερνισμός δεν πείθει και πολύ ως τέχνη άξια να βασιστεί
κανείς σε μια εποχή καθημερινών αλλαγών και ανάγκης για διαχρονικότερες αξίες.
Το βλέμμα μας απελευθερώθηκε. Παράλληλα, η νέα τέχνη που καθιερώθηκε εδώ και
δέκα χρόνια στα σπίτια και στις συλλογές είναι και πάλι η κλασικίζουσα
ζωγραφική, γεγονός που φρεσκάρει το ενδιαφέρον για τους προλαλήσαντες και
ιδίως αυτούς που λοιδορήθηκαν ως «παλιομοδίτες» κ.λπ. H ίδια αντιστροφή δεν
είχε γίνει άλλωστε και με το παλιό εμπορικό ελληνικό σινεμά;

Αστικό πνεύμα: Στα έργα του Ιακωβίδη αντικρύζει κανείς μια Ελλάδα
αισιόδοξη, σταθεροποιημένη, λιγότερο ανήσυχη για το μέλλον απ’ όσο την
παρουσιάζουν οι τεχνοτροπίες που ακολούθησαν. Τα παιδιά και οι γέροντες πρώτ’
απ’ όλα, ως σύμβολα του επερχόμενου και του απερχόμενου, σε έναν παιχνιδιάρικο
διάλογο, σε μια εναρμονισμένη διαδοχή, όχι σε αντιπαλότητα. Κάθε άλλο παρά
απόμακρη άποψη μοιάζει με τη σημερινή, που οι νεώτεροι πρόθυμα διαδέχονται
τους γονιούς στη δουλειά τους, ενώ πριν από μια γενιά κάτι τέτοιο θα εθεωρείτο
προσβλητικό. Αστική συνείδηση αιωνιότητας και μεταβίβασης αξιών, μια
διακριτική πνοή από τις ελληνοχριστιανικές παραδόσεις της Σμύρνης, εντέλει
βενιζελισμός και αριστοκρατία σε συμβίωση αγαθή, ένας ιστορικός συμβιβασμός
που ξαναζούμε τώρα με τον πολιτικό δικομματισμό και την έλλειψη εντάσεων. Ναι,
αναμφίβολα έχουν πολλές αναγνώσεις τα έργα του Ιακωβίδη, προτρέπουν σε
σημειολογικές βουτιές από την επιφάνεια στο βάθος. Θα ενδιέφεραν ακόμα και
τους φίλους του κινηματογράφου ή του θεάτρου, αφού οι συνθέσεις του έχουν
σκηνική προμελέτη και κινητικότητα, δράση.

Τεκμηρίωση και μεταδοτικότητα: H ίδια η έκθεση όπως απλώνεται σε δύο
μεγάλες αίθουσες, γεμάτες από επισκέπτες συνεχώς, εδραιώνει ένα πρότυπο που
δύσκολα θα ξεπεραστεί. Βασίζεται σε πολύχρονη έρευνα και μουσειολογική
επιμέλεια της Όλγας Μετζαφού, δεν λείπει κανένα σημαντικό έργο ή ντοκουμέντο,
είναι όλα ερευνημένα και τεκμηριωμένα, με κείμενα μεταδοτικά και χρήσιμα.
Είναι κρίμα που δεν έχουμε παρά ελάχιστους ιστορικούς τέχνης με τη δική της
γνώση και αφοσίωση. Εύστοχη η διαμόρφωση των χώρων και της διαδοχής των
οπτικών παραστάσεων από την αρχιτέκτονα Σ. Χαραλαμπίδου, γοητευτικός ο
μουσειακός κατάλογος – τον οποίο σχεδίασε ο Θ. Πρεσβύτης – χρήσιμα τα επιπλέον
κείμενα μελετητών, διευρύνουν τους ορίζοντες.

Το μουσειακό μάρκετινγκ το αφήσαμε για τελευταία παρατήρηση. Κι εδώ
ευστοχία υποδειγματική, ο κατεξοχήν «ζωγράφος των παιδιών» σε πλήρη παρουσίαση
στις μέρες που πρέπει, Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά. H Εθνική Πινακοθήκη σε
μια από τις πιο άξιες στιγμές της ιστορίας της.

Γεώργιος Ιακωβίδης, αναδρομική έκθεση (επιμέλεια: Όλγα Μεντζαφού),
Εθνική Πινακοθήκη, Βασ. Κωνσταντίνου 59, τηλ.: 210-7235.857, έως 30 Ιανουαρίου 2006