H υποκριτική σωσίβιο

Ο Άρης Λεμπεσόπουλος με την Κατερίνα Μαραγκού στην παράσταση «Παράξενο Ιντερμέτζο» «Άλμα»

Δεν έχω να προσθέσω τίποτα περισσότερο, γι’ αυτό και παραπέμπω στο κριτικό μου
σημείωμα εκείνης της εποχής. Τώρα που ένας πολύ αξιόλογος θίασος αποπειράται
μια νέα ανάγνωσή του και κατορθώνει να απαλείψει πολλά από τα ελαττώματά του.
«H συγγραφική Σαχάρα, η “στειρότητα”, το δραματουργικό κενό που διαπιστώθηκε
εδώ και δέκα χρόνια (λίγες εξαιρέσεις βεβαιώνουν, όπως πάντα, τον κανόνα)
οδηγεί τους πολυπληθείς θιάσους της Αθήνας στα παλιά δοκιμασμένα ονόματα του
θεάτρου.

Θεωρώ πάντως παράξενο το γεγονός ότι θεωρείται εγγύηση ο Ευγένιος Ο’
Νηλ παρ’ όλο που μπορώ να το κατανοήσω, δεδομένου ότι αυτός ο άνισος
Αμερικανός συγγραφέας ήταν κάποτε πολύ της μόδας στην Ελλάδα, ιδιαίτερα μεταξύ
των ερασιτεχνών, θέση που εκπόρθησε τα τελευταία χρόνια ο δύστυχος ο Μπρεχτ,
χωρίς, βέβαια, να το θέλει. Ο Ο’ Νηλ, δεν υπάρχει αμφιβολία, είναι ένας
πρωτοπόρος συγγραφέας για την πατρίδα του, όχι όμως και για την Ευρώπη.
Ξεκίνησε γύρω στον A’ Παγκόσμιο Πόλεμο με μια σειρά μονόπρακτων
μισο-νατουραλιστικών, μισοσυμβολικών, με θέματα παρμένα από τη ζωή των
ναυτικών, των λιμανιών, του περιθωρίου. Ουσιαστικά είναι ο πρώτος Αμερικανός
δραματουργός, με όλη τη φόρτιση που έχει και το “πρώτος” και το “Αμερικανός”.
Εξηγούμαι: Ο Ο’ Νηλ δεν έχει πίσω του καμιά ντόπια δραματουργική, ούτε
θεματολογική παράδοση. Έπρεπε ή να τα εφεύρει ή να ακολουθήσει ξένα πρότυπα.
Διχασμένος ανάμεσα στην πραγματικότητα της χώρας του και στην εμπειρία του και
στις ποικίλες ερεθιστικές μόδες του ευρωπαϊκού θεάτρου των αρχών του αιώνα,
καταλήγει στον συμβιβασμό να συγκεράσει τις φορμαλιστικές επαναστατικές λύσεις
της Ευρώπης με τα θέματα που έθετε καίρια το ήδη διαφαινόμενο αδιέξοδο του
αμερικανικού πραγματισμού. Ο Ο’ Νηλ όμως κουβαλούσε ως άτομο ένα τσουβάλι
τραυματικές καταστάσεις. Γιος ηθοποιών, μισεί το κατεστημένο και συμβατικό
θέατρο, γυρίζει την πλάτη στις διαδικασίες του και αναζητεί νέες συνθήκες σε
ενθουσιώδεις και εμπαθείς ερασιτέχνες. Από την άλλη, αρνούμενος το παραδοσιακό
σανίδι και την τεχνική του, ρουφάει εμπειρίες από την ωμή πραγματικότητα και
τον πλάνητα βίο του ναυτικού των φορτηγών. H ίδια η ζωή δεν τον ευνόησε και
πολύ νωρίς είχε τάσεις αυτοκαταστροφής, ώσπου σαρκώθηκε με πάθος βαθύ το
σύνδρομο του θεατρικού επαναστάτη, του λυτρωτή. Έτσι, χωρίς πείρα σκηνής,
ημιμαθής, αυτοδίδακτος και συνάμα εμπαθής, ενθουσιώδης και ριζοσπάστης,
περιφέρει το ταλέντο του από φόρμα σε φόρμα και από ιδεολογία σε ιδεολογία.
Εμπρεσιονισμός, νατουραλισμός, εξπρεσιονισμός, συμβολισμός, κονστρουκτιβισμός,
φουτουρισμός και ανιμισμός, ιδεαλισμός, εθνικισμός, μεταφυσική, λειτουργισμός,
σοσιαλισμός και εθνικοσοσιαλισμός, ψυχολογισμός και παραψυχολογία, φροϋδισμός,
είναι τα ορατά και κραυγαλέα στάδια του έργου του. Όπως όλοι οι συγγραφείς και
καλλιτέχνες της Αμερικής των πρώτων τριάντα πέντε χρόνων του αιώνα, ο Ο’ Νηλ
είναι παγιδευμένος, γοητευμένος από την ευρωπαϊκή τέχνη και παλεύει με νύχια
και με δόντια για να κρατηθεί στις ευρωπαϊκές πρωτοποριακές προδιαγραφές.
Γίνεται σχεδόν το τυπικό δείγμα της αμερικανικής τάσης για εντυπωσιασμό και
πρωτοτυπία. Δεν υπάρχει τεχνική ή και παρατεχνική που να μην τη δοκίμασε…

Σήμερα οι σοβαροί άνθρωποι του θεάτρου γελούν αντιμετωπίζοντας τα
περισσότερα έργα του Ο’ Νηλ. Άλλα είναι γελοία και αφελή και άλλα φτάνουν με
την εκζήτηση της φόρμας να καταργούν την ουσία της θεατρικής σύμβασης. Αν
στέκονται κάποια, είναι εκείνα της νατουραλιστικής του περιόδου (“Πόθοι κάτω
από τις λεύκες”, “Πέρα από τον ορίζοντα”, “Άννα Κρίστι”) και η αμερικανική
οπτική του πάνω στο ελληνικό δράμα (“Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα”). Και
σ’ αυτά όμως οι ατέλειες και οι αμηχανίες είναι εμφανείς, ο ιδεολογισμός και ο
ψυχολογισμός αφόρητοι και η απόπειρα (στο τελευταίο) για τραγωδία καταφανώς
κωμική. Το μόνο ολοκληρωμένο έργο του, το οποίο και θα παραμείνει στην ιστορία
του παγκόσμιου θεάτρου, είναι το αυτοβιογραφικό του “Μακρύ ταξίδι της μέρας
μέσα στη νύχτα”, έργο στριντμπεργκικής γραφής, τεχνικής και έμπνευσης. Τι
είναι το “Παράξενο Ιντερμέτζο”; Ένα φλύαρο μυθιστόρημα επιφυλλιδικής τεχνικής.
Τώρα που κυκλοφορούν σε λαϊκές εκδόσεις τα μυθιστορήματα του Ξενόπουλου,
δηλώνω σοβαρά πως τα περισσότερα είναι καλύτερα και ωριμότερα από το έργο του
Ο’ Νηλ. Και κάνω αυτήν τη σύγκριση, γιατί ο Ξενόπουλος ως συγγραφέας ελέγχει
καλύτερα τις πηγές του και ιδιαίτερα τον Φρόυντ, τον οποίο ο Ο’ Νηλ φαίνεται
να γνωρίζει από εκλαϊκευτικά άρθρα. Πάντως, αυτά τα εκλαϊκευτικά άρθρα έδωσαν
και τα κλειδιά της δραματουργίας του έργου και της γλώσσας του. Πρόκειται για
φτηνό μελόδραμα με ψευτοεπιστημονικές προδιαγραφές. Θέατρο βέβαια δεν υπάρχει·
πέντε-έξι άνθρωποι ομιλούν, αγορεύουν, θυμούνται και σχολιάζουν φωναχτά,
αναλύοντας ο ένας τις αντιδράσεις του άλλου. Θέμα: η γυναίκα-αράχνη, γη,
μέλισσα, κλώσσα και θεά. Ναι. Όλ’ αυτά και τίποτα απ’ όλ’ αυτά».

Στο θέατρο «Άλμα» η Βαρβάρα Μαυρομάτη έκανε πολύ καλή δουλειά. Είχε μια
πράγματι αξιόλογη μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα (αυτός ο μεταφραστής, που
φέτος έχουμε την ευκαιρία να απολαύσουμε και το στριντμπεργκικό του «Όνειρο»
και τον «Αμφιτρύωνα» του Κλάιστ, αναδεικνύεται μείζων δύναμη της θεατρικής μας
σκηνής), ένα σκηνικό-δοχείο της αφηγηματικής τεχνικής του Ο’ Νηλ της
Μανωλοπούλου, μια αποκαλυπτικά θεατρικότατη, με βάθος δραματουργικό, μουσική
του Κωνσταντίνου Βήτα και τους πάντα δημιουργικούς φωτισμούς της Μαραγκουδάκη.
H Μαυρομάτη διέκρινε τα δραματουργικά ανεπίδοτα του φλύαρου
αφηγηματικού-θεάτρου και ράβοντας – ξηλώνοντας – κόβοντας κατέληξε σε ένα
σχεδόν σενάριο του πρωτοτύπου. Έτσι εύκολα πλέον ενέγραψε τους χαρακτήρες και
δίδαξε τις σχέσεις παίζοντας με το μέσα – έξω, πότε με αυτοσχόλια, πότε με
μπρεχτική αφήγηση, πότε με εμφανή ρεαλιστικό κώδικα.

Οι ηθοποιοί έσωσαν το εγχείρημα

Οι ηθοποιοί ανταποκρίθηκαν και θέλω να πιστεύω πως έσωσαν το εγχείρημα και
είναι πράγματι δικό τους κατόρθωμα το ότι το αποτέλεσμα πείθει τελικά.

H Κατερίνα Μαραγκού, με λιτά μέσα χωρίς εμφάσεις αλλά με σιγουριά, διαγράφει
μια ιδιότυπη απομυθοποιημένη femme fatale, γυναίκα παιδί, αράχνη, γη, μήτρα
και απόχη.

Ο Άρης Λεμπεσόπουλος πραγματοποιεί τον καλύτερο έως τώρα ρόλο του σ’ αυτό το
είδος θεάτρου, χωρίς μανιερισμούς, χωρίς πόζες και επιτήδευση. Φτιάχνει από το
χάος του κειμένου κόσμιον χαρακτήρα. Ο Περικλής Μουστάκης σχεδίασε με αδρές
γραμμές μια ήπια κυνική φιγούρα, έναν κουρασμένο γόητα και επικούρειο τύπο.

Ο Βασίλης Ευταξόπουλος ισορρόπησε πάνω σε τεντωμένο σκοινί και δεν παραπάτησε,
στον δυσκολότερο ρόλο του έργου. H Μαριέτα Σγουρδαίου σε έναν άκρως επικίνδυνο
ρόλο, σχεδόν σχηματικά συμβολικό, έπαιξε με έμφαση, αλλά δεν υπέκυψε σε
γραφικότητες.

Το δροσερό νεανικό ζευγάρι της Αλεξάνδρας Αϊδίνη και του Νίκου Πουρσανίδη
ευοίωνη, ταλαντούχα, τεχνικά άρτια υπόσχεση για σίγουρο μέλλον στο θέατρο.

INFO

«Παράξενο Ιντερμέτζο». Του Ευγένιου Ο’ Νηλ στο θέατρο «Άλμα» (Ακομινάτου 15 –
17, Αγίου Κωνσταντίνου. Τηλ. 210-5220.100)