Οι απόγονοι του Πλαύτου

Από την παράσταση «Αμφιτρύων», που παίζεται στην Κεντρική Σκηνή του «Αμόρε»

Έτσι, κάθε χρόνο ο θεατρόφιλος και κυρίως οι νέοι που αναζητούν πηγές και
σταθμούς του πολιτισμού, άρα και της θεατρικής τέχνης, έχουν να επιλέξουν από
μία ευρεία γκάμα σχολών, στυλ, ειδών, γραφών και θεατρικών (δραματουργικών και
υποκριτικών) κωδίκων.

Ιδού, φέτος έχουμε δύο έξοχες, πράγματι, παραστάσεις που πέρα από την
ερμηνευτική τους πρόταση είναι και δημόσια μαθήματα ιστορίας του θεάτρου και
της δραματολογίας.

Είναι γνωστό πως το ευρωπαϊκό θέατρο γεννήθηκε και αναγεννήθηκε χάρη στους
Ρωμαίους σκυταλοδρόμους της θεατρικής γραφής. Ο Σενέκας, μιμούμενος τις
τραγωδίες του Σοφοκλή και του Ευριπίδη και οι Πλαύτος και Τερέντιος τις
κωμωδίες του Μενάνδρου δρομολόγησαν τις δύο αυτές διακριτές θεατρικές γραφές
με ευρωπαϊκή φορά.

Ο Αριστοφάνης μελετήθηκε μόνο ως γλωσσικό μνημείο, αφού διέσωζε την
καθημερινή λαλιά του κλασικού αιώνα. H λόγια κωμωδία (και στην ευρωπαϊκή
ιστορία του θεάτρου η comedia σημαίνει θεατρικό έργο γενικώς, δηλαδή δράμα –
δρώμενο) μιμήθηκε και στην πρώιμη και στην πυρηνική Αναγέννηση τις κωμωδίες
του Πλαύτου και του Τερέντιου και τις τραγωδίες του Σενέκα. Οι Έλληνες
αυθεντικοί τραγικοί είναι ανακάλυψη του ρομαντικού αιώνα και ερμηνευτικά του
20ού. Εξάλλου, ο Μένανδρος με ολοκληρωμένο έργο είναι γνωστός μόνο πριν από 60
χρόνια!!

Φέτος, οι Αθηναίοι έχουν την τύχη να δουν δύο έργα που κατάγονται από τον
Πλαύτο, διασωσμένα και τα δύο και μάλιστα παιγμένα πρόσφατα στην Ελλάδα.
Πρόκειται για τον «Αμφιτρύωνα» και «Το τσουκάλι με το χρυσάφι», αυτοί ήταν οι
τίτλοι στο λατινικό πρωτότυπο. Ο «Αμφιτρύων» του Πλαύτου έχει παιχτεί στο
Εθνικό Θέατρο με πρωταγωνιστή ως Σωσία τον Ντίνο Ηλιόπουλο, το «Τσουκάλι» το
είχαμε δει στον Λυκαβηττό σε σκηνοθεσία του Πάνου Παπαϊωάννου.

Ο «Αμφιτρύων» του Πλαύτου έχει γεννήσει πάνω από σαράντα «παιδιά»,
ακόμη και όπερες και μιούζικαλ. Μπορούμε ίσως να σταθούμε στη διασκευή του
Μολιέρου του Κλάιστ και του Ζιρωντού (17ος αιώνας, 19ος αιώνας, 20ός αιώνας
αντίστοιχα). Στο θέατρο «Αμόρε», ο πάντα σημαντικός θίασος του «Νότου», παίζει
τώρα για πρώτη φορά στον τόπο μας τον «Αμφιτρύωνα» του Ερρίκου Φον Κλάιστ. Ο
Κλάιστ ξεκίνησε από την πρόθεση να μεταφράσει στα γερμανικά το έργο του
Μολιέρου. Τόσο πολύ γοητεύθηκε από το φιλοσοφικό, υπαρξιακό, ειρωνικό και
ιλαροτραγικό υπόβαθρο του μύθου ώστε προχώρησε σε μια ελεύθερη διασκευή,
τέτοια ώστε να διεκδικεί την αξίωση του αυθεντικού και πρωτοτύπου. Κρατάει
κάποιες σκηνές, κυρίως με τους κωμικούς (Ερμής – Σωσίας), από τα δαιμόνια
μοτίβα του Μολιέρου, αλλά ο αναγεννησιακός του οπλισμός και η ρομαντική του
εποχή τον οδηγούν να παίξει σε όλα τα δυνατά επίπεδα: τις διαστρωματώσεις και
το ηθικό υπόβαθρο της ίντριγκας, το πρόβλημα της ταυτότητας, της αυθεντίας,
της σχετικότητας και της αμφισβήτησης της απόλυτης αλήθειας. Πρέπει να πούμε
εκ προοιμίου ότι ο Κλάιστ έγραψε ένα αριστούργημα ύφους και πνευματικότητας,
με την έννοια πως οι καταστάσεις πηγάζουν από ανάλυση της ανθρώπινης
κατάστασης και των υπαρξιακών πλεγμάτων, ενώ ο Μολιέρος – πιο κοντά στον
πάτρωνα Πλαύτο – διασκεδάζει με τις εμπλοκές, τις παρεξηγήσεις και τις
ανατροπές, ακολουθώντας τους κώδικες της φάρσας.

Να το πω σαφέστερα: ο Μολιερικός Αμφιτρύων μπορεί να παιχτεί ακόμη και από
αυτοσχέδιους και αυτοδίδακτους μίμους χωρίς καν σκηνοθετική γραμμή, δηλαδή με
μεθόδους και κριτήρια της θεατρικής τυπολογίας και συνταγής.

Ο Κλάιστ όχι! Και είναι μεγάλη τύχη που έπεσε σε έμπειρα χέρια λόγιου
σκηνοθέτη, ανθρώπου με παιδεία και γνώση και των ιδεών και των τεχνικών που
χειρίζεται ο Κλάιστ. Ο Νίκος Χατζόπουλος έχει πλέον εγγραφεί στη μικρή χορεία
των νέων στη σκηνοθεσία εξ ηθοποιών καλλιτεχνών που γνοιάζονται για ύφος,
στυλ, αισθητική και ερμηνευτική μεθοδολογία, έχοντας στη διάθεσή του μια
ποιητικότατη αλλά θεατρικά ρέουσα μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα και το
ουδέτερο σκηνικό (ώστε να προβληθεί ο λόγος) και τα θαυμάσια κοστούμια της
Λίλης Πεζανού, την ειρηνική μουσική, αλλ’ όχι χωρίς πάθος, του Κώστα Ανδρέου
και την ποιητική φωτοχυσία του Λ. Παυλόπουλου, έστησε μια αριστουργηματική
παράσταση γεμάτη ευφράδεια, ρητορική σοφιστική, καθαρότητα και σαφήνεια στη
διαγραφή των χαρακτήρων, πάθος και ανατρεπτική ειρωνεία. Ο Γιάννης Νταλιάνης
(Ζευς) στον καλύτερο έως τώρα ρόλο του, αλαζόνας και παραμυθάς, ο Νίκος
Καραθάνος, συνεχίζει την υποκριτική του ανασκαφή σε πρόσωπα στα οποία
αναδεικνύεται το τραγικό πίσω από το γελοίο. Θαυμάσιος ο Σωσίας του Κοσμά
Φοντούκη, κατόρθωσε να προβάλει με αδρές γραμμές το Μολιερικό έμβρυο αλλά με
τα βαπτιστικά της Βαϊμάρης. Ο Θανάσης Δήμου (Ερμής) ισορρόπησε τη βία του θεού
με την ειρωνεία της μεταμφίεσης. H Μάσχα (Χάρις) έκπληξη, στον πρώτο σχεδόν
φαρσικό της ρόλο έδειξε πως γνωρίζει τον κώδικα της Πόπης Άλβα και της Μαρίκας
Νέζερ. H Μαρία Σκουλά (Αλκμήνη) πήρε στον ώμο της έναν ρόλο που στον Κλάιστ
έγινε ο μοχλός και ο δραματικός πυρήνας του μύθου και τον πέρασε στην απέναντι
όχθη με συναισθηματική φόρτιση οργής, ειρωνείας, απελπισίας έως το τελικό,
αποκαλυπτικά λυτρωτικό (και νοσταλγικό) «αχ!» Ο Κουτρουβιδέας και ο
Ελευθεριάδης, στους επεισοδιακούς ρόλους τους, συμπλήρωσαν την εύφορη
σκηνοθεσία.

Τσιφούτης, φιλάργυρος, εξηνταβελόνης

Στο «Θέατρο Τέχνης» της Φρυνίχου ο Εύης Γαβριηλίδης ανέβασε τον «Φιλάργυρο»
του Μολιέρου. Ένα έργο που έρχεται ως θεατρικός μύθος, όπως είπα, από τον
Πλαύτο. Κι εδώ έχουμε μια ενδιαφέρουσα περιπέτεια, αφού μετά τον Μολιέρο το
επεξεργάστηκε σε ένα διάσημο μονόπρακτό του ο Πούσκιν («H κασέλα»). Ο Μολιέρος
κράτησε όλα τα μοτίβα και τις τεχνικές της συντεχνίας. Τα ερωτευμένα νεαρά
πρόσωπα, οι πλούσιοι ηλικιωμένοι επίδοξοι γαμπροί, οι προξενήτρες, οι
τετραπέρατοι ή και μπούφοι υπηρέτες, τα χαμένα παιδιά στα ναυάγια και το
ευτυχισμένο τέλος, όπου όλοι βρίσκουν τα χαμένα και τους χαμένους κ.τ.λ. H
διαφοροποίηση από άλλα όμοια, σχεδόν φτυστά, έργα είναι ο τύπος, χαρακτήρας
του τσιφούτη, φιλάργυρου, εξηνταβελόνη, όπου η μαστοριά του Μολιέρου και ο
υποκριτικός του οίστρος συνεργάστηκαν για να δημιουργήσουν μια καταγωγική
φιγούρα του σατιρικού πανθέου.

Ο Εύης Γαβριηλίδης εύστοχα κατέφυγε σε μια γερασμένη αλλά θεατρικά γόνιμη
μετάφραση του Σημηριώτη, «τσιμπημένη» από τον Γιάννη Βαρβέρη, ο οποίος έγραψε
και τα παρέμβλητα στιχάκια. Ο Μετζικώφ έχτισε ένα καθαρό θεατρικό σκηνικό,
παραπέμποντας στις απροσδόκητες πόρτες της φάρσας και αριστουργηματικά
κοστούμια. Ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης, ένας ιδιοφυής συνθέτης, που εκτός των
άλλων παίζει στα δάκτυλα τα μουσικά στυλ, επιστρατεύθηκε και έγραψε άριες και
ντουέτα μιμούμενα προκλασικές μπαρόκ και Βερντιάνικες όπερες. Ορθή καταφυγή
της σκηνοθεσίας, γιατί μόνο η όπερα σήμερα κάνει ανεκτές τις τυποποιημένες
συμβάσεις της κωμικής συνταγολογίας. Και πέτυχαν διάνα.

Ο Αλέξανδρος Μυλωνάς, ηθοποιός συχνά άνισος αλλά πάντα μελετημένος και τεχνικά
πάνοπλος, στον Αρπαγκόν έδωσε την καλύτερη έως σήμερα ερμηνεία του χωρίς
μανιερισμούς, φλυαρίες και υπερβολές. Έτσι πρόβαλε και το τραγικό υπέδαφος του
τύπου-χαρακτήρα. H Χριστίνα Κουτσουδάκη (Φροσύνη), όπως πάντα μετρημένη, λιτή,
με επικοινωνιακό γκελ στο κοινό. H Μαριάνθη Σοντάκη (Λίζα) έφτιαξε μια
χαριτωμένη καρικατούρα ενζενί, για να μην πέσει στα γνωστά ανάλατα πρότυπα. Ο
Βαλέριος του Δημ. Πακσόγλου, έξοχη φιγούρα και αποκαλυπτική μελοδραματική
φωνή. Της Σοντάκη γνωρίζαμε τη μουσική καριέρα. Ο Θόδωρος Αντωνιάδης
επαρκέστατος, ο Φιορίνος (Σαΐτας) λίγο σφιγμένος, ο Τσιδίμης, έμπειρος και
τυπίστας οργανωμένος και ο Γιάννης Κρανάς πάντα μελετημένος στις λεπτομέρειες
(Ανσέλμης).

Μια εύφορη, χαρίεσσα παράσταση, σ’ ένα θέατρο με τεράστια παράδοση που ούτε ο
ιδρυτής του ούτε οι μαθητές του είχαν έως τώρα ασχοληθεί με τον Μολιέρο.

INFO

«Αμφιτρύων» Στην Κεντρική Σκηνή του «Αμόρε» (Πριγκιποννήσων 10. Τηλ.
210-6468.009 και 210-6442.869).

«Φιλάργυρος». (Φρυνίχου 14. Πλάκα. Τηλ. 210-3222.464).