H ζωή εν τάφω

Ο Γιώργος Μεσσάλας στον ρόλο του λοχαγού, στο έργο του Στρίντμπεργκ «Ο χορός του θανάτου» που παίζεται στο θέατρο «Αλκυονίς»

Παραπέμπω σε παλιότερες σκέψεις μου για τον «Χορό του θανάτου» του
Στρίντμπεργκ που παίζεται φέτος στο θέατρο «Αλκυονίς» από το «Μοντέρνο Θέατρο»

“Ο χορός του θανάτου” είναι ένα θεμελιώδες δράμα για το σύγχρονο θέατρο, αφού
απ’ αυτό ξεπήδησαν δεκάδες άλλα σημαντικά επίσης έργα, έως τις ημέρες μας. Ας
το πω αλλιώς· αν δεν είχε γραφτεί ο “Χορός του θανάτου” θα είχαν λείψει πολλές
ενδιαφέρουσες παραλλαγές του θέματος, πολλές σημαντικές σπουδές πάνω στα
υπαρξιακά προβλήματα που δημιουργεί ο έγγαμος βίος. Βέβαια, το θέμα ο
Στρίντμπεργκ το είχε ξαναπιάσει γερά και στον “Πατέρα” (1887) και στους
“Δανειστές” (1888) και στο μονόπρακτο “Το πρώτο μήνυμα” (1892) και σε άλλα
μονόπρακτα της ίδιας εποχής και στο σύγχρονο με τον “Χορό”, “Πάσχα” (1900).
Έχει γραφτεί πως ο προβληματισμός του Στρίντμπεργκ στηρίζεται στον πυρήνα της
αισχυλικής “Ορέστειας” και στην καταραμένη σχέση Κλυταιμνήστρας – Αγαμέμνονος
ή στην άλλη καταραμένη σχέση του σαιξπηρικού ζεύγους Μάκβεθ – Λαίδη Μάκβεθ.
Μια προσεκτική μελέτη θα μας οδηγούσε και σε άλλα, προγενέστερα πρότυπα. Είναι
όμως γνωστό ότι ο Στρίντμπεργκ πέρασε διά πυρός και σιδήρου τον έγγαμο βίο του
και στα περισσότερα έργα του αυτής της υφής αυτοαναλύεται και
αυτοβιογραφείται. “Ο χορός του θανάτου” ανήκει στα αυθεντικότερα
νατουραλιστικά του δράματα, σε ένα είδος που στην εποχή του θεωρήθηκε
πειραματικό. Κρατάει από το γαλλικό καλά συνθεμένο έργο την εικόνα του και
τους ρυθμούς της ζωής, αλλά απορρίπτει τη φιλολογία, τις “ιδέες” και τη
φιλοσοφική διάθεση ή, αν θέλετε, έκθεση. Σ’ αυτά τα τελευταία διαφωνεί με τη
γραφή του Ίψεν. Ο Νορβηγός αναλύει ιδέες, συζητεί στη σκηνή, καταγράφει τους
μαιάνδρους των κινήτρων και των προθέσεων. Ο Στρίντμπεργκ αποτυπώνει σχέσεις,
καταγράφει κινήσεις, παρακολουθεί τα σκηνικά αποτελέσματα απόκρυφων και
απρόσιτων κινήτρων και προθέσεων. Δεν είναι μονάχα η αξιολογημένη μέθοδος όλων
των νατουραλιστών για επιστημονική προσέγγιση των θεμάτων τους, είναι και οι
έμμονες ιδέες που οδήγησαν συχνά τον Στρίντμπεργκ στη Σορβόννη για να
σπουδάσει χημεία, στα πειράματα του ψυχιάτρου Σαρκό πάνω στον υπνωτισμό και
στη φωτογραφική τέχνη. Στη χημεία τον ώθησε η μονομανία του να αποδείξει πως
το θειάφι είναι σύνθετο σώμα, στον υπνωτισμό η υποψία (πριν από τον Φρόυντ)
πως υπάρχουν ασυνείδητα κίνητρα των ανθρώπινων πράξεων και στη φωτογραφία η
επιθυμία να φυλακίσει τη στιγμή, να σταματήσει τον χρόνο και να “προλάβει” τον
θάνατο. Οι έξοχες αποτυπώσεις του στη φωτογραφική πλάκα, όλες σκηνοθετημένες.
Είναι “ζωντανές νεκρές φύσεις” (για να παραπέμψω στον Νταλί). Στον “Χορό του
θανάτου” ο Στρίντμπεργκ μελετά με ακρίβεια μικροβιολόγου μια συγκεκριμένη
ανθρώπινη συμπεριφορά. Συγκεκριμένη, γιατί έχω την εντύπωση ότι την
κατασκευάζει, όπως ο πειραματιστής, δημιουργώντας συνθήκες ευνοϊκές για την
έρευνα. Ακόμη και ο τόπος της δράσης, ένα απομονωμένο νησάκι στο αρχιπέλαγος
της Στοκχόλμης (γνώριμη σε μας “συνθήκη” από τα έργα του Μπέργκμαν) μάς οδηγεί
στον χώρο του πειραματισμού. Το ζεύγος, ένας λοχαγός και μια πρώην ηθοποιός,
“γιορτάζουν” τους αργυρούς τους γάμους. Ύστερα από είκοσι πέντε χρόνια
μικροσκοπείται μια σχέση που άρχισε ως σφοδρός έρωτας. Το έργο έχει δύο μέρη
(το δεύτερο γράφτηκε αφού το πρώτο είχε θεωρηθεί αρχικά αύταρκες)· στο πρώτο
μέρος εισάγεται και ένα τρίτο πρόσωπο, ενώ στο δεύτερο μέρος προστίθενται και
τα παιδιά, η κόρη του ζεύγους και ο γιος του τρίτου. Ο τίτλος του έργου
παραπέμπει στον “μακάβριο χορό” του Σαινς Σανς και αυτή η παραπομπή δεν είναι,
βέβαια, τυχαία. H επιστημονική μέθοδος παρατήρησης δεν αποκλείει τη μουσική
αρχιτεκτονική και τα δύο δεν αποκλείουν τη δεδομένη εκ των προτέρων θέση ότι ο
κόσμος είναι κόλαση, ένας εφιάλτης ενοχών και αποτυχιών.

Το κλειδί που ο Στρίντμπεργκ ανακαλύπτει για να κατανοήσει την
ανθρώπινη συμπεριφορά είναι το Μίσος. Για τον Στρίντμπεργκ το μίσος είναι
κίνητρο ισχυρό για την επιβίωση, η οποία όμως στη συνείδησή του είναι μια ροπή
προς θάνατον. Οι άνθρωποι αρνούνται, μισούν, απωθούν, ερίζουν, χωρίζονται,
αμύνονται για να αποτρέψουν το μοιραίο την ίδια ώρα που ανοίγονται πλησίστιοι
προς την καταστροφή. Ο έγγαμος βίος είναι το ιδεωδέστερο μοντέλο για να
μελετηθεί το υπαρξιακό “νείκος”, η μοιραία κατάληξη της υπαρκτικής φιλότητος.
Ο Στρίντμπεργκ κακώς, κατά τη γνώμη μου, θεωρήθηκε ως ο συγγραφέας που
κατέγραψε την ανειρήνευτη πάλη θήλεος και άρρενος. Το θήλυ και το άρρεν είναι
γι’ αυτόν οι έσχατες εκφράσεις της οντολογικής έκρηξης. Είναι τα μέρη ενός
διασπασμένου όλου.

Ο Στρίντμπεργκ, όπως όλοι οι προτεστάντες του Βορρά, βιώνει τη ζωή ως
καταδίκη, ως θάνατο, ως σκάνδαλο. Το προπατορικό αμάρτημα και το έγκλημα του
Κάιν είναι κυτταρικές εγγραφές και δεν αποκλείονται παρά μόνο με την Χάριν.
Αλλά η Χάρις έρχεται μόνο στους επιλεγμένους και τους αθώους.

“Ο χορός του θανάτου” δεν είναι μόνο μια σπουδή στον έγγαμο βίο ως κοινωνικό ή
ηθικό θεσμό. Δεν είναι καν μια σπουδή στον έρωτα και στη φθορά του. Δεν είναι
μια μελέτη πάνω στα αδιέξοδα της συμβίωσης. Είναι μια μελέτη θανάτου, μια
απόπειρα να διερευνηθεί το πεδίο αναφοράς της ζωής, που είναι ο θάνατος. “Ζω”
σημαίνει “ρέπω προς θάνατον”. Αυτό είναι το μυστικό που αποκαλύπτει ο
Στρίντμπεργκ, εξ ου το μίσος, η έρις, που φαίνεται ως έρως, εξ ου η φιλότης
που φαίνεται ως απέχθεια. Το θήλυ και το άρρεν, εκπτώσεις της χαμένης
ενότητας, εκκρεμούν “μεταξύ” και καταστρέφονται “μεταξύ”.

Ο Στρίντμπεργκ καταγράφει με σαφήνεια τις στρατηγικές που ακολουθούν τα
πειραματόζωά του για να επιβιώσουν προς θάνατον. “Ο χορός του θανάτου” είναι
ένας κύκλιος χορός, όπως ο παλαιός εκείνος χορός των Ερινύων».

Βλέποντας την παράσταση που σκηνοθέτησε πρωταγωνιστώντας ο Γιώργος Μεσσάλας
σκέφτηκα πως όσον αφορά τα θέατρα ρεπερτορίου που συνήθως απευθύνονται στο
ευρύ κοινό, και μάλιστα στην Ελλάδα σε ένα κοινό θεατρικά ανενημέρωτο,
ακαλλιέργητο, λόγω της εγγενούς αναπηρίας του εκπαιδευτικού μας συστήματος,
πόσες πιθανότητες έχει ένας μέσος Νεοέλληνας να έχει ακούσει το όνομα
Στρίντμπεργκ από την εγκύκλιο παιδεία του, ώσπου τυχαία να πέσει και σε μια
παράσταση έργου του;

Αν ο θίασος ρεπερτορίου δεν φιλοδοξεί απλώς να διασκεδάσει το ευρύ κοινό του,
αλλά επιζητεί και να το μορφώσει, να του προσφέρει θεατρική παιδεία, να το
μυήσει παιδαγωγικά και μεθοδικά στις ιδέες, στις μορφές και τα μυστικά της
σκηνικής τέχνης δεν μπορεί βεβαίως να το ξιπάζει, να το ταράζει, να το
προσβάλλει με πειραματισμούς, λοξές προσεγγίσεις και ανατρεπτικές ερμηνείες.
Θα μυούσατε π.χ. ένα παιδί δέκα ετών στη Γεωμετρία ξεκινώντας από τη μη
ευκλείδεια γεωμετρία ή τα τοπολογικά παράδοξα;

Αποκάλυψη στριντμπεργκικής ειρωνείας

Ο Γιώργος Μεσσάλας επί χρόνια στην οδό Ιουλιανού ανεβάζει Σαίξπηρ, Μαριβό,
Ίψεν, Στρίντμπεργκ, Ο’ Νιλ, Άλμπι απευθυνόμενος σ’ ένα κοινό ευρύτερης
γειτονιάς, μακριά από το θεατρικό κέντρο, έχοντας ως ερμηνευτικό όραμα τη
διαπαιδαγώγηση του αγνού κοινού στα μεγάλα θεατρικά κείμενα. Με έγκυρες
μεταφράσεις, λιτές αλλά αισθητικά ανεκτικές σκηνογραφίες και καλόγουστα
κοστούμια, διαβάζει με ήθος, τίμια, χωρίς εξυπνάδες και τερτίπια, αλλά χωρίς
διαστρεβλώσεις, καθαρά, ευανάγνωστα τα κείμενα με τα οποία καταπιάνεται.
Υπάρχουν άλλοι που πειραματίζονται, αναλύουν, συχνά ανταγωνίζονται τους
κλασικούς, έχουν το κοινό τους, το ήδη μυημένο κοινό. Ο Μεσσάλας λειτουργεί ως
προπαρασκευαστικό φροντιστήριο μύησης και δημιουργίας επαρκών θεατών του
θεατρικού γεγονότος.

Έστησε λοιπόν μια καθαρή ανάγνωση του αριστουργήματος του Στρίντμπεργκ στην
ευάγωγη διασκευή της Ντένης Θεμελή με σωστούς ρυθμούς, έντονες συγκρούσεις,
διαυγείς χαρακτήρες και σαφήνεια στην πρόσληψη του κειμένου αλλά και στη
μεταποίησή του σε μιμητική νατουραλιστική πράξη. Ο ίδιος στον σύζυγο πλάθει
τον καλύτερο έως τώρα ρόλο του χωρίς ρωγμές στη διαγραφή και ανάπτυξη του
χαρακτήρα. Επισημαίνω και την καίρια αποκάλυψη της στριντμπεργκικής ειρωνείας.

H Ντένη Θεμελή επαναδιατυπώνει την προσέγγιση της συζύγου με τα έξοχα υλικά
που έπαιξε τον ανάλογο ρόλο στον «Πατέρα» του ίδιου συγγραφέα.

Ο Γιώργος Λέφας στον τρίτο του τριγώνου επιστράτευσε γερή πείρα και τη
διοχέτευσε με μέσα λιτά σ’ έναν ρόλο που ισορροπεί στο σκοινί.

Ο ταλαντούχος μουσικός συνθέτης Βαγγέλης Πετσάλης πραγματική αποκάλυψη.
Έγραψε συνταρακτική θεατρική μουσική βάθους πεδίου.