Όταν το φιτίλι ήταν αναμμένο

H στιγμή που το μένος ξεσπάει τυφλό, στην Πόλη, πριν από 50 χρόνια

Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες δείχνουν συντρίμμια, αλλά και πρόσωπα αγριεμένα τη
στιγμή του φανατικού πάθους. Οι μαρτυρίες αποκαλύπτουν τις τραγικές διαστάσεις
των γεγονότων εκείνων που συνέβησαν την 6η Σεπτεμβρίου πριν από 50 χρόνια στην
Κωνσταντινούπολη και οδήγησαν στον διωγμό των Ελλήνων που ζούσαν εκεί.
Γεγονότων που διερεύνησαν οι «Φάκελοι» (Mega) στο έκτακτο αφιέρωμά τους,
επιχειρώντας να αποσαφηνίσουν το θολό τοπίο μιας «άγριας» εποχής. Για την
Ιστορία, άλλωστε, μνήμη δεν σημαίνει άλλοθι για αιώνιο μίσος, αλλά ανάγκη για
ρίζες στον χρόνο και για γνώση – η μόνη που μπορεί να μπει φράγμα στον
φανατισμό και τη μισαλλοδοξία.

H εκπομπή παρουσίασε συνέντευξη του Οκτάι Εγκίν, που κατηγορήθηκε για
την τοποθέτηση της βόμβας στο τουρκικό προξενείο, η οποία και άναψε το φιτίλι
για τα επεισόδια κατά Ελλήνων από εξαγριωμένους Τούρκους στην Πόλη, μια και
παρουσιάστηκε από τον τουρκικό Τύπο σαν ελληνική ενέργεια κατά των Τούρκων.
Αρνείται στη Σοφία Παπαϊωάννου ότι είχε την παραμικρή ανάμειξη. «Θύμα των
καταστάσεων», δηλώνει σε άπταιστα ελληνικά και ραγισμένη τη φωνή.

Καθώς ξετυλίγεται το νήμα των γεγονότων, αποκαλύπτεται πως όλα ήταν τόσο καλά
οργανωμένα, που αποκλειόταν η περίπτωση του «αυθόρμητου ξεσπάσματος». H
σύζυγος του Τούρκου προξένου στη Θεσσαλονίκη εμφάνισε στο φωτογραφείο του
Κυριακίδη – πατέρα του πασίγνωστου Θεσσαλονικιού φωτογράφου, με τη
χαρακτηριστική φιγούρα – τις φωτογραφίες του προξενείου με το σπίτι όπου
γεννήθηκε ο Κεμάλ δίπλα, οι οποίες και χρησιμοποιήθηκαν για φωτομοντάζ όταν οι
τουρκικές εφημερίδες δημοσίευσαν τα περί έκρηξης. Ένας εμπρηστικός τίτλος σε
τουρκική εφημερίδα – τον αρνείται σήμερα ο αρχισυντάκτης -, ένα μαινόμενο
πλήθος που μεταφέρθηκε τις προηγούμενες ημέρες στην Κωνσταντινούπολη από την
επαρχία, φαντάροι με πολιτικά και λοστούς και οι «αυθόρμητες εκδηλώσεις»
οδήγησαν σε λεηλασίες και καταστροφές.

Ο Τούρκος συγγραφέας Ρεφίκ Ερντουράν αφηγείται πως την ημέρα εκείνη
ήταν με Ελληνίδα φίλη του και τους επιτέθηκε το εξαγριωμένο πλήθος, ενώ ο
καθηγητής του Πανεπιστημίου «Μάρμαρα», Αϊχάν Ακτάρ, συμφωνεί με την παρατήρησή
του ότι «η εμφάνιση εκείνων των ανθρώπων δήλωνε ότι δεν ήταν κάτοικοι της
Πόλης, ήταν πολύ “ανατολίτικη”».

Ο δημοσιογράφος Μιχάλης Βασιλειάδης, παιδί τότε, διηγείται τη φρίκη εκείνης
της ημέρας. Ο φωτογράφος του Πατριαρχείου, Δημήτρη Καλούμενος, που είδε και
αποτύπωσε την αγριότητα, προσθέτει τη μαρτυρία του. Χάρη σ’ αυτόν και τον
ανταποκριτή Γιώργο Καράγιωργα έφτασαν οι φωτογραφίες της φρίκης στην Ελλάδα
και σε όλο τον κόσμο. Ο πρέσβης Βύρων Θεοδωρόπουλος λέει στον Τάσο Τέλλογλου
πως δεν θα ξεχάσει τον ήχο των ροπάλων που χτυπούσαν τα ρολά των ελληνικών
μαγαζιών για να τα σπάσουν. Δεν θα ξεχάσει ούτε το τηλεγράφημα του Αμερικανού
υπουργού Εξωτερικών τότε: «Παιδιά, μην τσακώνεστε». Μόνο που η πλευρά των
Ελλήνων δεν είχε κινηθεί.

Λίγο αργότερα το πραξικόπημα στην Τουρκία θα ρίξει την κυβέρνηση
Μεντερές, ο οποίος θα οδηγηθεί σε δίκη με την κατηγορία ότι οργάνωσε τους
διωγμούς των Ελλήνων. H πολιτική εξουσία θα θελήσει να τα ρίξει όλα στους
κομμουνιστές. Το θέατρο συνεχιζόταν. Ο Αλέξης Παπαχελάς στο τρίτο μέρος
ξεδίπλωσε το παρασκήνιο που επιβεβαίωσε ότι είχε αγγλική ούγια η σκηνοθεσία
της προβοκάτσιας.

Μπακλαβαδοσίροπο συμφιλίωσης

Ιδανικός επίλογος για τους «Φακέλους» η σκηνή από το σίριαλ «Τα σύνορα της
αγάπης», όπου Ναζλί και Νίκος μοιάζουν να γεφυρώνουν με τον έρωτά τους την
έχθρα που σμίλεψε η Ιστορία. Ο πατέρας του Νίκου, συγκινημένος, δείχνει στον
πατέρα της Ναζλί τον κορμό ενός δέντρου που έχει χαραγμένα τα αρχικά του από
τότε που ζούσε εκεί. Επιβεβαιώνουν τον ξεριζωμό του. Ο Τούρκος συμπέθερος τον
καταλαβαίνει. Ο ηθοποιός Ναζούμ Κατέρ, που υποδύεται τον πατέρα του Νίκου,
μεγάλωσε σε ελληνική γειτονιά, θυμάται τις Ελληνοπούλες φίλες του, θυμάται πως
μιλούσαν στο σπίτι του ελληνικά. Ανθρώπινα συναισθήματα δεν σβήνουν, αλλά
γλυκαίνουν τις μνήμες που αγρίεψε η πολιτική, ίσως γιατί υπάρχει ανάγκη.
Άλλωστε, τα πρώτα ορίζουν τις καρδιές, η δεύτερη μπορεί να ορίσει τις ζωές,
καμιά φορά με αφόρητη σκληρότητα. Ίσως γι’ αυτό έγινε σουξέ το
μπακλαβαδοσίροπο της συμφιλίωσης.