Δρόμοι

Ένα μυθιστόρημα…

… που έγραψε πρόσφατα ένας Ρώσος ορθόδοξος ιερέας, «H δέκατη τέταρτη αρχή»
του Ιβάν Οχλομπίστιν, έβαλε σε σκέψεις τον δημοσιογράφο Βικτόρ Σονκίν (τις
έγραψε όλες στην εφημερίδα «Τάιμς της Μόσχας») για τις σχέσεις ανάμεσα στη
λογοτεχνία και την Εκκλησία. H αλήθεια είναι πως ποτέ δεν τα πήγαιναν καλά
μεταξύ τους.

Ο Οχλομπίστιν…

… που κάποτε ήταν σκηνοθέτης του εναλλακτικού κινηματογράφου της Ρωσίας,
στράφηκε στη θρησκεία και χειροτονήθηκε το 2001. Φαίνεται πως δεν ξέχασε τις
καλλιτεχνικές του ανησυχίες. Απόδειξη η «Δέκατη τέταρτη αρχή». Το βιβλίο είναι
ένα μυθιστόρημα φαντασίας, όχι ιδιαίτερα καλογραμμένο, με μπόλικα κλισέ –
τουλάχιστον έτσι λέει ο Σονκίν. Έχει βέβαια κάποιες αναφορές στον Θεό και την
πίστη, αλλά χωρίς υπερβολές, όπως θα μπορούσε να έχει οποιοδήποτε άλλο
μυθιστόρημα. Παρ’ όλα αυτά, ο Σονκίν θεωρεί τον Οχλομπίστιν μια ενδιαφέρουσα
περίπτωση ορθόδοξου κληρικού που δοκιμάζει να γράψει μυθιστόρημα και όχι βίους
αγίων. Τέτοιες περιπτώσεις υπάρχουν λιγοστές στη ρωσική ιστορία. Αντίθετα, η
δυτική λογοτεχνική παράδοση έχει χριστιανικές ρίζες από την εποχή του Άγιου
Αυγουστίνου και του Δάντη. Αυτή η τάση συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας. Ακόμη
και στον «Άρχοντα των δαχτυλιδιών» του Τόλκιεν και στα «Χρονικά της Νέμια» του
Καρλ Σίνκλερ Λιούις μπορεί κανείς να βρει βαθιές ρίζες στο χριστιανικό ήθος.

H νέα…

… ρωσική λογοτεχνία, αντίθετα, ήταν βαθιά αντικληρική από το ξεκίνημά της,
τον δέκατο όγδοο αιώνα. Ο νεαρός Αλεξάντερ Πούσκιν έγραψε το απροκάλυπτα
βλάσφημο ποίημα «Γαβριηλιάδα», μια ερωτική ανασκευή της άμωμης σύλληψης. Ο
Λέων Τολστόι ακολούθησε τον δικό του δρόμο. Κατήγγειλε ζωηρά την επίσημη
Εκκλησία, ώσπου στο τέλος αυτή τον αφόρισε. Στον «Δάσκαλο και τη Μαργαρίτα», ο
Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ έγραψε αρκετά ανορθόδοξα για τα Ευαγγέλια και έβαλε έναν
αρκετά συμπαθητικό Διάβολο μαζί με το περιβάλλον του στο κέντρο της υπόθεσης.
Ίσως, η μοναδική αξιοσημείωτη εξαίρεση μεταξύ των μεγαλοφυών της ρωσικής
λογοτεχνίας ήταν ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Αλλά ούτε κι εκείνου οι απόψεις
απέσπασαν τις ευλογίες της επίσημης Εκκλησίας.

Στην Εκκλησία…

… της Ρωσίας, ακόμη και το γράψιμο που απευθύνεται στο ποίμνιό της είναι
κάτι που σπανίζει. Τα τελευταία χρόνια, πάντως, υπήρξε κάποια πρόοδος. Στη
δεκαετία του 1980, ο ιερέας Αλεξάντερ Μεν έγραψε εκλαϊκευμένα βιβλία για την
πίστη και την ιστορία της θρησκείας μέχρι τον θάνατό του. Σήμερα, ο διάκονος
Αντρέι Κουράγιεφ γράφει βιβλία, δημοσιεύει άρθρα σε εφημερίδες και κάνει
τακτικές εμφανίσεις στην τηλεόραση. Ένας από τους καλύτερους αρθρογράφους της
Εκκλησίας ήταν ο μητροπολίτης Άντονι Μπλουμ, ο κορυφαίος ιερωμένος της ρωσικής
ορθόδοξης Εκκλησίας στη Βρετανία και την Ιρλανδία, μέχρι τον θάνατό του το
2003. Τα απομνημονεύματά του ενέπνευσαν πολλούς πιστούς. Σίγουρα, η λογοτεχνία
επέδρασε καθοριστικά στη διαμόρφωση του ρωσικού έθνους. Σήμερα, η ρωσική
Εκκλησία αναρωτιέται γιατί όλα αυτά τα χρόνια είχε τόσο κακές σχέσεις μαζί
της.