«Eγκέφαλος» στο… στομάχι

Δύο εγκέφαλοι είναι καλύτεροι απ’ ότι ένας. Αυτό είναι το σκεπτικό για την
πολύ στενή σχέση μεταξύ των δύο εγκεφάλων του ανθρωπίνου σώματος. Ο ένας είναι
γνωστός και βρίσκεται στην κορυφή τού νωτιαίου μυελού κι ο άλλος, κρυμμένος
στην κοιλιά αλλά πανίσχυρος, είναι γνωστός ως εντερικό νευρικό σύστημα.

H σχέση αυτή γίνεται οδυνηρά ξεκάθαρη σε όλους μας κάποια στιγμή. Κάθε φορά
που αγχωνόμαστε, καταλαβαίνουμε την επίδραση του εγκεφάλου στην κοιλιά μας.
Όποιος έχει νιώσει τις «πεταλούδες» να φτερουγίζουν στο στομάχι πριν από μια
επαγγελματική παρουσίαση ή έχει βασανιστεί από το ξέσπασμα επιτακτικής ανάγκης
στο έντερο πριν από τις φοιτητικές εξετάσεις, έχει γνωρίσει από πρώτο χέρι τη
δράση τού διπλού νευρικού συστήματος.

Οι επιστήμονες μελετούν τη σχέση και την αλληλεπίδραση των δύο αυτών
συστημάτων, προσπαθώντας να βρουν λύση σε σημαντικά προβλήματα υγείας που
βασανίζουν εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον κόσμο. Ο δρ Μάικλ Γκέρσον,
συγγραφέας τού «Δεύτερου εγκεφάλου» και πρόεδρος του Τμήματος Ανατομίας και
Κυτταρικής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει μελετήσει εκτενώς το
εντερικό νευρικό σύστημα. «Κι εγώ νιώθω να δρα ο δεύτερος εγκέφαλος όταν
περιμένω να εγκριθεί η πρότασή μου για χρηματοδότηση των ερευνών μου».

Συμπτώματα και στα δύο συστήματα. Οι δύο εγκέφαλοι συνδέονται σε
στιγμές πόνου σωματικού και ψυχικού. Ενοχλήσεις όπως το στρες, η κατάθλιψη, το
σύνδρομο του ευερέθιστου εντέρου, το έλκος και η νόσος Πάρκινσον έχουν
παρενέργειες στον εγκέφαλο και την κοιλιά. «H πλειονότητα των ασθενών που
υποφέρουν από στρες και κατάθλιψη παρουσιάζουν επίσης αλλαγές στη
γαστρεντερική τους λειτουργία», λέει ο δρ Έμεραν Μάγιερ, καθηγητής Ιατρικής,
Φυσιολογίας και Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες.

Τα συμπτώματα του ενός συστήματος – και οι θεραπείες τους – ενδέχεται να
επηρεάζουν το άλλο. Τα αντικαταθλιπτικά, για παράδειγμα, προκαλούν γαστρικές
ενοχλήσεις στο ένα τέταρτο των περιπτώσεων ασθενών. Οι «πεταλούδες» στο
στομάχι προκαλούνται από μια ξαφνική αύξηση των ορμονών που ανεβάζουν τα
επίπεδα του στρες και απελευθερώνονται από το σώμα σε μια δύσκολη κατάσταση.
Το στρες μπορεί επίσης να διεγείρει υπερβολικά τα νεύρα στον οισοφάγο,
προκαλώντας την αίσθηση της ασφυξίας.

Και νέες θεραπείες. Ο δρ Γκέρσον, που πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο
«δεύτερος εγκέφαλος» το 1996, είναι ένας από τους ερευνητές που μελετούν τη
σχέση εγκεφάλου και κοιλιάς στον σχετικά νέο τομέα τής Νευρογαστρεντερολογίας.
Τα καινούργια πράγματα που μαθαίνουμε για το εντερικό νευρικό σύστημα βοηθούν
στη θεραπεία της δυσκοιλιότητας και του έλκους.

Ο ρόλος του εντερικού νευρικού συστήματος είναι η διαχείριση της πέψης καθ’
όλη τη διάρκεια της διαδικασίας· από τον οισοφάγο μέχρι το στομάχι, το λεπτό
και το παχύ έντερο. Ο «δεύτερος εγκέφαλος» (ή «μικρός»), τα καταφέρνει όλα
αυτά χρησιμοποιώντας τα ίδια… εργαλεία με τον μεγάλο εγκέφαλο: ένα πολύπλοκο
– σχεδόν αυτόνομο – δίκτυο νευρικών κυκλωμάτων, νευροδιαβιβαστών και
πρωτεϊνών.

«Γειτονικά» σήματα! H ανεξαρτησία είναι χαρακτηριστικό της
πολυπλοκότητας του εντερικού νευρικού συστήματος. «Αντί να βάλει η μητέρα –
Φύση 100 εκατομμύρια νευρικά κύτταρα κάπου στον εγκέφαλο ή τον νωτιαίο μυελό –
τα οποία μετά να στέλνουν σήματα στη γαστρεντερική οδό -, το κύκλωμα είναι
ακριβώς δίπλα στα συστήματα που ελέγχει», εξηγεί η Τζάκι Γουντ, καθηγήτρια
Φυσιολογίας, Κυτταρικής Βιολογίας και Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Οχάιο Στέιτ.

H ύπαρξη δύο εγκεφάλων μοιάζει με σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά είναι
απόλυτα κατανοητή από εξελικτικής απόψεως. «Αυτό που κάνουν οι εγκέφαλοι είναι
να ελέγχουν την συμπεριφορά…», λέει η δρ Γουντ. «Ο εγκέφαλος στην κοιλιά,
έχει αποθηκεύσει στα νευρωνικά του δίκτυα μια συλλογή από προγράμματα
συμπεριφοράς· σαν… βιβλιοθήκη. Στη διάρκεια της πέψης, αποφασίζει ποιο
πρόγραμμα είναι το πιο κατάλληλο για την περίσταση, το παίρνει από τη…
βιβλιοθήκη και το εφαρμόζει».

Όταν κάποιος δεν τρώει ένα γεύμα, η κοιλιά παραμένει… σιωπηλή. Αν φάει ένα
σάντουιτς με καπνιστό κρέας, αρχίζουν οι συσπάσεις στο λεπτό έντερο, που
ανακατεύουν την τροφή με ένζυμα και την κατευθύνουν προς το εσωτερικό τοίχωμα
για να αρχίσει η απορρόφησή της. Αν το κρέας είναι χαλασμένο, αντίστροφες
συσπάσεις θα το αναγκάσουν – μαζί με όλα τα υπόλοιπα στην κοιλιά – να γυρίσει
στο στομάχι και από ‘κει στον οισοφάγο με μεγάλη ταχύτητα. Σε κάθε περίπτωση,
η κοιλιά πρέπει να κάνει αποτίμηση της κατάστασης, να αποφασίσει πώς θα δράσει
και να ξεκινήσει τη σχετική διαδικασία.

Πρώτα η Φυσιολογία ή η Ψυχολογία;

H σημασία του εντερικού νευρικού συστήματος είχε ξεχαστεί για πολλά χρόνια μέχρι που το έβαλε στη θέση που του αρμόζει ο καθηγητής Μάικλ Γκέρσον και το βάφτισε «δεύτερο εγκέφαλο»

Το εντερικό νευρικό σύστημα περιέγραψε πρώτος το 1921 ο δρ Λάνγκλεϊ,
ένας Βρετανός γιατρός που πίστευε ότι ήταν ένα από τα τρία τμήματα του
αυτόνομου νευρικού συστήματος, το οποίο ελέγχει ακούσιες συμπεριφορές όπως η
αναπνοή και η κυκλοφορία. Το εν λόγω σύστημα ξεχάστηκε για πολλά χρόνια, μέχρι
που το επανέφερε στο προσκήνιο ο δρ Μάικλ Γκέρσον, ο οποίος σκέφτηκε ότι η
κοιλιά χρησιμοποιεί τους ίδιους νευροδιαβιβαστές με τον εγκέφαλο.

H σχέση μεταξύ τού συναισθηματικού στρες και των σωματικών ενοχλήσεων είναι
άμεση. «Πολλές από τις δυσλειτουργίες του γαστρεντερικού συστήματος
προκαλείται από αλλαγές στο κεντρικό νευρικό σύστημα», εξηγεί ο Γκάρι Μάουι,
καθηγητής Ανατομίας και Νευροβιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Βερμόντ. Το
ερώτημα όμως, είναι ποιος κινεί τα νήματα πρώτα· η Φυσιολογία ή η Ψυχολογία;
Το εντερικό και το κεντρικό νευρικό σύστημα χρησιμοποιούν τον ίδιο εξοπλισμό
για να «τρέξουν» δύο διαφορετικά προγράμματα. H σεροτονίνη, για παράδειγμα,
μας κάνει να νιώθουμε όμορφα. Γι’ αυτό έχουν επιτυχία τα αντικαταθλιπτικά που
αυξάνουν τα επίπεδα σεροτονίνης τα οποία φτάνουν στον εγκέφαλο. Αλλά το 95%
της σεροτονίνης του οργανισμού βρίσκεται στην κοιλιά. Σε έρευνες των
επιστημόνων, έχει αποδειχθεί πως το 70% των ασθενών που υποφέρουν από χρόνιες
εντερικές παθήσεις «σημαδεύτηκαν» από σημαντικά ψυχολογικά τραύματα στην
παιδική τους ηλικία, όπως διαζύγια των γονιών τους, σοβαρές ασθένειες ή τον
θάνατο ενός γονέα. «Πιστεύω πως ό,τι συμβαίνει στην παιδική μας ηλικία, σε
συνδυασμό με το γενετικό μας υπόβαθρο, “προγραμματίζει” το πώς θα αντιδράσουμε
σε καταστάσεις έντονου στρες για το υπόλοιπο της ζωής μας», επισημαίνει ο δρ
Έμεραν Μάγιερ από το UCLA.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Στέφανος Κρίκκης