Οι μεταμφιέσεις των λιμπερτίνων

O Αιμίλιος Χειλάκης με τον Γεράσιμο Γεννατά στον «Δον Ζουάν» του Μολιέρου

Βεβαίως, για να συνεννοούμαστε, μέσα στη δομή και την ιδεολογία ενός έργου δεν
ενυπάρχουν άπειρες ερμηνείες και λύσεις. Αν αποδεχθεί κανείς αυτή την παράλογη
εκδοχή, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε μεταμοντέρνες προσεγγίσεις που
αντιμετωπίζουν τα κείμενα σαν κόσκινο, με ευρείες οπές, ώστε να περνάνε ακόμη
και τα σκουπίδια και τα πίτουρα.

Όποια δυνατή ερμηνεία ενός έργου οφείλει, για να είναι ηθικά απέναντί του
νόμιμη, να μη σπάει τη δομή του, να μην αλλοιώνει τους χαρακτήρες, να μη
λοιδορεί τις ιδέες του, να μην υπονομεύει τους άξονες, ιδεολογικούς,
κοινωνικούς, ηθικούς της εποχής του. Κάθε αναλογία δεν είναι θεμιτή, αφού
υπακούει στους κανόνες της μαθηματικής λογικής και στη θεωρία των αριθμών. Ένα
κλάσμα έχει αριθμητή και παρονομαστή. ΄Οσο μεγαλύτερος είναι ο παρονομαστής
από τον αριθμητή τόσο το κλάσμα απομακρύνεται από τη μονάδα. Αν λοιπόν το προς
ερμηνεία κείμενο είναι ο αριθμητής, η ερμηνεία του, η παράστασή του π.χ. ο
παρονομαστής του και φιλοδοξία των εκτελεστών να φτάσουν στη μονάδα, να
αποτυπώσουν δηλαδή στην παράστασή τους με ακρίβεια και σαφήνεια μορφή και
περιεχόμενο του κειμένου που επιχειρούν να ερμηνεύσουν, τότε όσο ευρύτερες
είναι οι αποστάσεις που παίρνουν από το κείμενο ή οι ιδέες που επιστρατεύονται
για να το υπηρετήσουν, τόσο απομακρύνονται από την ουσία του κειμένου.

Αν χρειάστηκε να προηγηθούν για πολλοστή φορά αυτές οι σκέψεις είναι
γιατί, ιδιαίτερα τα καλοκαίρια όπου το θέατρο γίνεται μαζικότερο στο ύπαιθρο,
βρισκόμαστε συχνά σε αυθαίρετες ερμηνείες που και παραπλανούν, εξαπατούν αλλά
και μηδενίζουν τα κλασικά κείμενα, διεμβολίζοντάς τα με αλλότρια είδη,
ανοίκειες για τη φύση τους μεθόδους και τέρατα και σημεία στην όψη και στον
ήχο τους.

Από αυτή την άποψη η παράσταση του «Δόν Ζουάν» του Μολιέρου που σκηνοθέτησε ο
Θέμης Μουμουλίδης για το ΔΗΠΕΘΕ Πατρών ήταν μια παράσταση θεμιτή, αναλογικά
τίμια και η ερμηνεία της δεν ανέτρεπε καμία από τις λειτουργίες του μολιερικού
κειμένου.

Το αριστούργημα του Μολιέρου, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί ένα δραματολογικό
και ιδεολογικό δίδυμο με τον «Ταρτούφο». Ο «Ταρτούφος» παίζεται τον Μάιο του
1664 και μετά την πρεμιέρα του απαγορεύεται και ο «Δον Ζουάν» ανεβαίνει τον
Φεβρουάριο του 1665, σε δέκα μήνες. Μόνο ένας άσχετος με τα ιδεολογικά ρεύματα
της εποχής δεν αντιλαμβάνεται πως ο Μολιέρος καταπιάνεται με αυτά τα όντως
παράτολμα για την κριτική που ασκεί στην κοινωνία του και στα ιδεολογήματά της
και κατά συνέπεια στην ηθική της. Είναι οι δύο παραπληρωματικοί όροι που
καθορίζουν το ιδεολογικό τοπίο της κοινωνίας όπου ζει και κρίνει τα ήθη της.

Στον «Ταρτούφο» και στον «Δον Ζουάν», μπορεί κανείς να διακρίνει το
πλαίσιο των επιχειρημάτων που επικαλούνται οι δύο αυτοί σαφώς αρνητικοί ήρωες.
H Τρίτη Σοφιστική, αν επιτρέπεται να εισαγάγω τον όρο. Δεν υπάρχει αμφιβολία
πως η Αναγέννηση στηρίχθηκε πάνω στις θεμελιώσεις της πρώτης, της κλασικής
σοφιστικής, με σχήματα όμως που επεξεργάστηκε η δεύτερη αλεξανδρινή αναδίπλωσή
της. H σχετικοκρατία, η αμφισβήτηση και ο ορθολογισμός είναι τα γνωρίσματα των
Νέων Καιρών. Και αυτά αργότερα κινητοποίησαν τη μηχανή του Διαφωτισμού, μηχανή
που παρήγαγε εκτός των άλλων και την κατ’ εξοχήν σοφιστική κοινωνική τάξη, τον
μικροαστό. Ο «Ταρτούφος» είναι ένα κατάλοιπο του Μεσαίωνα, της υποκρισίας του,
του θρησκευτικού φονταμενταλισμού που χρησιμοποιεί τη γλώσσα των νέων καιρών
για να παγιδεύσει τον μικροαστό ξενιστή στον οποίον έχει εγκατασταθεί ως
παράσιτος. Όταν ο «Ταρτούφος» αντιμετωπίζει την μήνιν της Εκκλησίας, αφού
αποκαλύπτει τον αναγνωρίσιμο θεομπαιχτισμό του κλήρου, τη ρητορική του και τον
χυδαίο του ορθολογισμό (ο Ταρτούφος επιχειρηματολογεί με τη ρητορική του
Μποσιέ και την κυνικότητα του Βολταίρου), ο Μολιέρος αποφασίζει να μετατοπίσει
τον άξονα της κριτικής του στον δεύτερο πόλο. Στους «Λιμπερτίνους».
Λιμπερτίνοι ή ελευθερόφρονες ήταν όσοι, ασπαζόμενοι την αμφισβήτηση, τη
σχετικοκρατία και τον ορθολογισμό των νέων καιρών, αποσκορακίζουν κάθε παλαιό
κώδικα ηθικής, κάθε καθιερωμένη ιδεολογική και μεθοδολογική πλατφόρμα και
ερμηνεύουν τον κόσμο με μοναδικό κριτήριο ελέγχου τον ορθό λόγο. Θρησκεία,
Ηθική, Πολιτική. Αισθητικές αξίες του παρελθόντος, ιστορία, παράδοση
απορρίπτονται ως δεσμεύσεις του ατομικού ανθρώπου και του ουμανιστικού κανόνα.

Οι ευγενείς, οι μεγαλοαστοί και οι υπηρέτες

Όταν το Βατικανό έχασε την απεριόριστη επιρροή του στους φεουδάρχες και η
εξουσία πέρασε στους «φωτισμένους» δεσπότες και τους ορθολογισμένους
ιερωμένους (θυμηθείτε πως πολιτικές προσωπικότητες αυτόνομες από το Βατικανό
υπήρξαν ο Ρισελιέ και ο Μαζαρίνος), δύο ομάδες κοινωνικές ασπάστηκαν τα
δόγματα των νέων καιρών, οι ευγενείς ως αντίδραση στη βατικανή αυθεντία και οι
ανερχόμενοι μεγαλοαστοί και αστοί. Και μια τρίτη, αν έχουμε την οξυδέρκεια να
την διακρίνουμε. Οι υπηρέτες.

Ο Δον Ζουάν είναι ένας λιμπερτίνος ταρτουφικός υποκριτής, που χρησιμοποιεί για
ατομικό όφελος όλο το οπλοστάσιο της κοινωνικής και επιστημονικής αμφισβήτησης
και βέβαια την αθεΐα. Όπως ο Ταρτούφος είναι ένας Λιμπερτίνος με ράσα.

Αν ακούσετε τα επιχειρήματα που ο Ταρτούφος χρησιμοποιεί για να «ρίξει» την
Ελμίρα, είναι τα ίδια που μεταχειρίζεται ο Δον Ζουάν για να διώξει την Ελβίρα!

Ο Σγαναρέλος είναι ένας λιμπερτίνος καρικατούρα, φιλοτομαριστής,
συμφεροντολόγος, ως προσεχής μικροαστός (όλοι οι υπηρέτες της εποχής αυτής και
μετά ονειρεύονται μια μικροαστική ζωή και γι’ αυτό αποταμιεύουν, φτιάχνουν
«μπαγιόκο»), ένας νοικοκύρης με όλα τα γνωρίσματα του υπολογιστικού
ορθολογισμού και όλα τα γνωρίσματα του ταρτουφικού ηθικολογικού κώδικα.

Δεν βράχηκε, ούτε μούσκεψε κανέναν

O σκηνοθέτης της παράστασης «Δον Ζουάν» του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας Θέμης Μουμουλίδης

Έτσι ο Μολιέρος με δύο αριστουργήματα αποκάλυψε τις δυο-τρεις παρεκκλίσεις από
τη νόρμα. Ο ίδιος είναι ένας αυθεντικός λιμπερτίνος, οι ήρωές του
παραμορφώματα, τερατώδη εκτοπλάσματα που δυστυχώς θα κυριαρχήσουν στο
ευρωπαϊκό μέλλον: Ναπολέων, Ρασπούτιν, Μαρκήσιος Ντε Σαντ και οι «Κοριοί» που
απαθανάτισε ο Μαγιακόφσκι, Σγαναρέλος στην Οκτωβριανή Επανάσταση. H μετάφραση
της Παν. Πανταζή είχε ευφράδεια και υποκριτική ροή, η Παν. Κοκκόρου έραψε
έξοχα κοστούμια και ο Θοδωρής Αμπαζής με δύο πινελιές μουσικές φτιάχνει
θεατρική ατμόσφαιρα. H Σεσίλ Μικρούτσικου κίνησε με άνεση το σύνολο που φώτισε
ο Σωτηρόπουλος. Ο Μουμουλίδης δεν πήγε σε βάθος τη διδασκαλία, έμεινε στη
ρητορική της και στην εικονογράφηση. Εξάλλου, για το ύπαιθρο προοριζόταν με
τις γνωστές συνθήκες η παράσταση. Προέχει η εντύπωση και η υποκριτική φανφάρα.
Ο Αιμίλιος Χειλάκης έχει θαυμάσια προσόντα, αλλά είναι τελείως ανώριμος για
έργα πολυπρισματικής ψυχολογίας. Οι ευκολίες κάποτε δεν είναι ο καλύτερος
σύμβουλος, όταν μάλιστα μεταφέρουν τηλεοπτικές τεχνικές. H Μπρέμπου πολύ λίγη,
ίδίως στο ύπαιθρο. Πέρασε και δεν βράχηκε αλλά και δεν μούσκεψε κανέναν. H
Λογγίνου π.χ. ήταν παρούσα και η Φωτάκη αξιοπρόσεκτη. Ο Φώτης Σπύρου με
εξωτερικά μέσα έπεισε παρ’ όλα αυτά. Ο Μπερικόπουλος, καλός για άλλης
παράστασης ύφος, πιο βέκιο. Ο Γεννατάς (Σγαναρέλος) έλαμψε, αφού άφησε τις
ευκολίες του, τις υπερβολές και τον δήθεν αυτοσχεδιαστικό οίστρο. Είχε μέτρο
με φαντασία. Ομολογώ πως νοστάλγησα τον Χορν και τον Μιχαλακόπουλο (σκην.
Τριβιζά) και τους Ζαχαράκη – Στέργιογλου (σκην. Βουτσινά).

INFO

Το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας παρουσιάζει απόψε και αύριο τον «Δον Ζουάν» στο Κηποθέατρο
Νίκος Καζαντζάκης, στο Ηράκλειο Κρήτης