Ο μετακλασικός Eυριπίδης

O Αργύρης Ξάφης ως Ορέστης και η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη ως (θρηνούσα) Ηλέκτρα στην κατά Φασουλή παράσταση του ευριπίδειου «Ορέστη»

Σπάνια ευλογούμε τη στιγμή που η παράδοση των κειμένων μάς χάρισε επτά
Ορέστες, έξι εφήβους και έναν νήπιο. Ο νήπιος παρίσταται ως βωβό πρόσωπο στη
σκηνή στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» τη στιγμή που η άτυχη αδελφή του εκλιπαρεί
τον πατέρα τους να μην τη σφάξει και καταφεύγει στην απελπισία της στον νήπιο
αδελφό της για να ενώσει μαζί της τα παρακάλια. Αυτή είναι η τελευταία εικόνα
του Ορέστη που μας άφησε ο Ευριπίδης. Οι άλλοι έξι Ορέστες είναι: των
«Χοηφόρων» και των «Ευμενίδων» του Αισχύλου (εκτός αν τους μετρήσω για δύο),
της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή και της «Ηλέκτρας», του «Ορέστη», της «Ανδρομάχης»
και της «Ιφιγένειας εν Ταύροις» του Ευριπίδη. Γνωρίζουμε πενταπλάσιους τίτλους
τραγικών έργων των τριών ποιητών σε σχέση με τις σωζόμενες τραγωδίες. Πουθενά
έως την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, που φαίνεται να προηγείται του Σοφοκλή, δεν
αναφέρεται άλλο ατρειδικό θέμα σε έργο πέρα από την «Ορέστεια».

Ο Αισχύλος πρώτος έπιασε αυτό το ματωμένο σόι και πρώτος διαμόρφωσε τους
πυρηνικούς ρόλους της Κλυταιμνήστρας, του Αγαμέμνονος, του Ορέστη, της
Ηλέκτρας. Περάσαν πάνω από σαράντα χρόνια και έπρεπε να μεσολαβήσει ο
Πελοποννησιακός Πόλεμος και ιδιαίτερα η σικελική καταστροφή για να υπάρξει
χορηγός (βάσει νόμου της Βουλής που κατ’ εξαίρεση επέτρεψε, τιμής ένεκεν, να
διδαχθεί έργο του Αισχύλου, πεθαμένου ποιητή) να χρηματοδοτήσει νέα παράσταση
της «Ορέστειας» υπό τη σκιάν της εμφύλιας πλέον σύρραξης και του μακελειού,
πράγμα που δημιούργησε ατρειδική «μόδα»: Ηλέκτρες, Ορέστες, Κλυταιμνήστρες,
Ελένες, Μενέλαοι, Ιφιγένειες.

Δεν είναι εδώ ο χώρος να αναλύσω τον τρόπο που ο καθένας τραγικός
προσέγγισε το «πρόσωπον» του Ορέστη και πώς ο Ευριπίδης με τα τέσσερα έργα του
διαχειρίστηκε αυτή τη μυθική μορφή διαφοροποιούμενος κάθε φορά έως την
αντίφαση. Γιατί πλάι στον ορμητικό Ορέστη της «Ηλέκτρας» υπάρχει ο
επιληπτικός, άβουλος, χειραγωγούμενος Ορέστης της «Ιφιγένειας εν Ταύροις», ο
άρρωστος, καταθλιπτικός και παράφορος οργισμένος, μαινόλης Ορέστης του
«Ορέστη» αλλά και ο φαύλος, δειλός, ερωτόληπτος, ιερόσυλος Ορέστης της
«Ανδρομάχης».

Μόνο ο σοφόκλειος Κρέων (της «Αντιγόνης», του «Οιδίποδος τυράννου», του
«Οιδίποδος επί Κολωνώ») και ο ευριπίδειος των «Φοινισσών» έχουν να επιδείξουν
τόσο ευρύ χαρακτηρολογικό φάσμα. Τόσο ώστε εντέλει μπορεί κανείς να θεμελιώσει
την άποψη πως η ευρεία χρήση του μυθολογικού υλικού και η ποικιλία προσέγγισης
των «χαρακτήρων» στην ουσία ανατρέπει την κοινή εντύπωση πως οι τραγικοί
αντλούσαν από δυο-τρεις μυθολογικούς κύκλους, αφού από τη μία υπόθεση στην
άλλη του ίδιου μύθου, δομή, συγκρούσεις, χαρακτήρες, θέση και λύση, ήθη και
διάνοιες απέχουν μεταξύ τους παρασάγγας.

Ο «Ορέστης» είναι ένα άκρως επικίνδυνο έργο, επειδή ακριβώς σε πρώτη ανάγνωση
φαίνεται σχεδόν σημερινό, θα έλεγα πως σε σχέση με τα προηγούμενα έργα του
ίδιου του Ευριπίδη αλλά ιδιαίτερα των άλλων δύο τραγικών φαντάζει
μεταμοντέρνο, αν δεν φοβόμουν να εμπλακώ σε ατέρμονες συζητήσεις θεωρητικές.
Εξάλλου όπως στον τόπο μας, και όχι μόνο, ο μεταμοντερνισμός ευτελίστηκε είτε
ως εξυπναδισμός είτε ως κιτς, θα προτιμούσα να εισαγάγω τον όρο, με κάθε
επιφύλαξη, «μετακλασικό» για το συγκεκριμένο αυτό κείμενο του Ευριπίδη.

Έχω κι άλλες φορές αναφερθεί στον πόθο του Διονυσίου Σολωμού να δημιουργήσει
έργο «μεικτό αλλά νόμιμο», ανεξάρτητα αν ο Νεοέλληνας ποιητής αναφερόμενος
στον Ευριπίδη σχολιάζει την αποτυχία του να συνδυάσει το κλασικό με το
ρομαντικό, το επικό με το λυρικό, τη φυσική με τη μεταφυσική σε μια ισόρροπη
φόρμα.

Ο «Ορέστης» περιέχει σε ζηλευτή αναλογία καλπάζουσα δράση και αναλυτική
ηθολογική ρητορική, έντονα τραγικά πρότυπα και μετατραγικά μοτίβα, παθητικά
λυρικά εξάρματα και ωμές ρεαλιστικές συγκρούσεις, ψυχολογισμό (ως παθολογία
της ιπποκρατικής παράδοσης, κλινικής παρατήρησης και όχι ως φιλοσοφικό κλάδο)
και καραμπινάτη θεατρικότητα. Ιδιαίτερα με την επεμβατική βίαιη επιφάνεια ενός
από μηχανής Θεού-σκηνοθέτη-συγγραφέα.

Υπάρχει σ’ αυτό το δύστροπο και γι’ αυτό άκρως ερεθιστικό κείμενο και η σκηνή
του Φρύγα. Εδώ πια αυτό που ονόμασα μετακλασικό ύφος οργιάζει. Ο Φρύγας
λειτουργεί στο έργο ως καταλύτης, αισθητικός, ιδεολογικός, ηθογραφικός αλλά
και ψυχοπαθολογικός. Ο Φρύγας, χωρίς όνομα, όπως θα λέγαμε Φιλιππινέζος ή
Αλβανός, είναι ευνούχος, αιχμάλωτος, ανδρόγυνος, Ανατολίτης. Τον έχει
κουβαλήσει η κοκέτα Ελένη από την Τροία μαζί με άλλους ομοίους του για να την
υπηρετούν συνεχίζοντας τις συνήθειες της χλιδής στα παλάτια του Πριάμου. Οι
Φρύγες της Ελένης ήταν οι αμπιγιέρ της, οι κομμωτές της, οι βάγιες της, οι
μανικιουρίστες της! Σκύθης υπάρχει ως σεκιουριτάς (!) στις «Θεσμοφοριάζουσες»
του Αριστοφάνη. Σκύθες, Φρύγες και Θράκες ήταν ό,τι σήμερα οι Φιλιππινέζες
στην Αθήνα του κλασικού αιώνα. Π.χ. η μητέρα του Θεμιστοκλή ήταν Θρακιώτισσα,
πιθανόν υπηρέτρια, γι’ αυτό ο νεαρός εκείνος Αθηναίος, όπως σημειώνει ο
Πλούταρχος, ως μη γνήσιος πολίτης γυμναζόταν στο Κυνόσαργες εκτός των τειχών,
όπως οι μη γνήσιοι έφηβοι. Σας ξενίζει, τάχα, ο αθηναϊκός ρατσισμός;

Με τον Φρύγα όμως του «Ορέστη» τα πράγματα είναι πολύπλοκα. Αυτό το
παράταιρα, αταίριαστα ντυμένο αρσενικοθήλυκο πράγμα φορτωμένο από τον Ευριπίδη
με έντονα ηθογραφικά (γλωσσικά, συμπεριφοριακά, ηθικολογικά) γνωρίσματα είναι
ταυτόχρονα ένας άνθρωπος σε δεινά τραγική κατάσταση. Βγαίνει στη σκηνή
τρομοκρατημένος, κυνηγημένος, πρόβατον επί σφαγήν. Έχει τυχαία γλιτώσει από
ένα μακελειό. Ένας από τους δυσκολότερους ρόλους του τραγικού δραματολογίου.
Αλλά και ένας ρόλος κλειδί – ερμηνευτικό και υφολογικό – για την παράσταση του
όλου έργου. Από τον τρόπο που θα παιχτεί ο ρόλος θα φωτιστεί και η γραμμή της
σκηνοθεσίας, αν θα κλίνει προς το ειρωνικό δράμα τύπου «Ελένης», «Ίωνος» ή
προς την τραγικοκωμωδία, ένα υβρίδιο που ευδοκίμησε τον τέταρτο και τον τρίτο
ελληνιστικό αιώνα.

Είναι αξιοσημείωτο πως όσοι σκηνοθέτες στην Ελλάδα πρωτοασχολούνται με το
αρχαίο δράμα επιλέγουν έργα υφολογικώς αμφιλεγόμενα, ο Χρηστομάνος, ο Κουν, ο
Χουβαρδάς, ο Αρμάος καταπιάστηκαν με την «Αλκηστιν» ο Βουτσινάς με την «Ελένη»
κ.λπ.

Αβίαστος λόγος, εξαίσια κίνηση

H Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στις καλύτερες στιγμές της, ούτε μια φορά δεν υπέκυψε
στον ελλοχεύοντα ναρκισσισμό της. Μια τραγωδός πλέον ώριμη και ένα όργανο
πλήρες μουσικής και ψυχισμού. Ο Αργύρης Ξάφης έχει σπάνια προσόντα, άριστη
τεχνική, αβίαστο λόγο και εξαίσια κίνηση. H Επίδαυρος τον καλωσορίζει. Ο
Νταλιάνης (Τυνδάρεως) στον καλύτερο ρόλο του, πάθος και σοφιστική ρητορική. Ο
Μάινας θετική μετρημένη παρουσία (Μενέλαος), ο Θωμάς απέφυγε τη γραφικότητα
(Άγγελος) και ο Πλαΐνης «γράφει». H Λάμπου και η Καμένου χρειάζονται ακόμη
δουλειά.

Τραγωδία με μέγεθος

Ο Σταμάτης Φασουλής, σκηνοθέτης του «Ορέστη» του Ευριπίδη

Ο Σταμάτης Φασουλής δοκίμασε να προσεγγίσει τον «Ορέστη» και νομίζω πως
σε γενικές γραμμές πέτυχε. Και το μέτρο της επιτυχίας του ήταν ο Φρύγας του
Κατσαφάδου. Ο καλός αυτός ηθοποιός, ο καλύτερος Φρύγας που είδα εγώ
τουλάχιστον σε τριάντα πέντε χρόνια, τόλμησε να σχεδιάσει μια τραγικοκωμική
φιγούρα παραπέμποντας στον κλόουν, στον μεσαιωνικό γελωτοποιό και τον
Μπερτόλδο.

Ο Φασουλής προχώρησε με σεβασμό στην ανάλυση των πολλών επιπέδων ύφους του
Ευριπίδη και ισορρόπησε με κέντρο βάρους το ποιητικό κείμενο. Αφού αποκάθαρε
τη μετάφραση του Χειμωνά από τις πολύστιχες προσωπικές του προσθήκες, δίδαξε
καθαρότητα του λόγου, μουσική των λέξεων και συναισθηματική φόρτιση του
στίχου. Ήταν εμφανής η προσπάθεια ο λόγος και η κίνηση να στηρίζουν την άποψη
πως η τραγωδία, έστω και η μεικτού τύπου, έχει ΜΕΓΕΘΟΣ. Ότι αυτοί οι άνθρωποι
δεν είναι της διπλανής πόρτας, άποψη που προκρίνουν οι αμελέτητοι και οι
άτεχνοι.

H σκηνοθεσία ατύχησε στην όψιν και στην όρχηση. Το σκηνικό του Γαβαλά
απροσδιόριστο και ως συμβολικό. Τα κοστούμια της Παπανικολάου αλλοπρόσαλλα,
ιδιαίτερα το ποντιακής μόδας, του Ορέστη και το αγροτικόν του χορού, ποδήρεις
φούστες που οι κοπέλες υποχρεώνονταν να τις τραβάνε ψηλά λες και χρειαζόταν να
περνάνε τ’ αυλάκι. H χορογραφία (!) των Φ. Νικολάου, Βάλιας Παπαχρήστου, πάνω
χεράκια, κάτω χεράκια, να ο ουρανός, να η γη, κουπεπέ κ.λπ. Κρίμα γιατί ο
Δημητρίου είχε γράψει πρόσφορη μουσική και ο λόγος ο λυρικός ακούστηκε.

INFO

Ο «Ορέστης» του Ευριπίδη θα παρουσιαστεί την Πέμπτη 14 Ιουλίου στο Βεάκειο του
Πειραιά και σε περιοδεία σε όλη την Ελλάδα.