Φώτα, σκιές και θέα από ψηλά

H «Πεντέλη» του N. Τομπάζη (1952) θυμίζει αρκετά τη μοναδική οπτική εμπειρία που είχε ο ίδιος 30 χρόνια πριν, ένας από τους πρώτους που φωτογράφισε τα Ιμαλάια

H ώρα της φωτογραφικής τέχνης φαίνεται πως πράγματι ήλθε. Δεν το
δείχνουν μόνο οι φωτογραφικές μηχανές που έγιναν σαν τα ρολόγια – πάνω σε
κινητά τηλέφωνα κ.ά. -, ούτε που οι νεώτεροι εικαστικοί καλλιτέχνες έχουν τη
φωτογραφία όπως οι παλαιότεροι ομότεχνοί τους τα μολύβια και τα πινέλα, αλλά
περισσότερο επειδή τα ίδια τα μουσεία επεκτείνονται σε αυτό το – μέχρι
πρότινος – «ταπεινό» και εφήμερο εικαστικό είδος. Το εκθέτουν, το εκδίδουν σε
βιβλία, το αναδεικνύουν. Ευεξήγητο πάντως, αφού στις ημέρες μας όλοι, λίγο έως
πολύ, γίναμε «οπτικώς εγγράμματοι», καταλαβαίνουμε καλύτερα.

H σύλληψη της μοναδικής στιγμής είναι και παραμένει η κορυφαία ιδιότητα
της φωτογραφίας. «Μοναδική στιγμή» σημαίνει πολλά, ίσως και τον ίδιο τον
άνθρωπο: ένα πρόσωπο την ώρα που το βλέμμα του μιλάει σαν χίλιες λέξεις, ένα
σώμα σε μια κλίση που δεν ξαναγίνεται, μια παρέα που δεν θα ξαναμαζευτεί με
την ίδια σύνθεση, ένας ανεπανάληπτος φωτισμός του ουρανού από την κορυφή ενός
βουνού, ένα αρχαίο άγαλμα που δεν θα αναδυθεί δεύτερη φορά από το χώμα σαν
αναστάσιμο σώμα. Φωτογραφία σημαίνει εμμέσως και περιπέτεια, επιφυλακή κυνηγού
για το οπτικό θήραμα, συνείδηση της αξίας που έχει η ζωή κάθε δευτερόλεπτο.
Τακτικά τα θυμόμαστε όλα αυτά τελευταίως χάρη στις σπουδαίες εκθέσεις του
Μουσείου Μπενάκη, βασισμένες και στο πολύτιμο φωτογραφικό αρχείο του που
λειτουργεί από χρόνια. Μετά τους Μπουασονά, Μάνο και Τλούπα, ήλθε η ώρα και
για έναν άλλο κορυφαίο, τον Νικόλαο Τομπάζη (1894-1986), οποίος δεν
φωτογράφισε μόνο τον ελληνικό τόπο, τους ανθρώπους και τις αρχαιολογικές
ανασκαφές, αλλά και χώρες μακρινές όπως οι Ινδίες (!), και μάλιστα σε χρόνια
(αρχή του 20ού αι.) κατά τα οποία παγκοσμίως ήταν πολύ λίγοι οι
καλλιτέχνες-φωτογράφοι με περιηγητικά ενδιαφέροντα, που να φθάνουν μάλιστα έως
τις κορυφές των Ιμαλαΐων!

Είναι δύσκολο να διαχωρίσει κανείς σε τέτοιες φωτογραφίες την
τεχνική-εκφραστική πλευρά από την ιδιότητα του ντοκουμέντου. Ο χρόνος που
πέρασε δίνει τόση γοητεία ώστε δεν φαίνονται αμέσως οι δυσκολίες που πρέπει να
καλυφθούν, όπως π.χ. μεταφορά του εξοπλισμού, επιλογή της γωνίας λήψης,
φωτομέτρηση, φύλαξη-εμφάνιση αρνητικού κ.ο.κ. Οι λήψεις του Τομπάζη από τις
Ινδίες και τα Ιμαλάια είναι κατ’ αρχήν ντοκουμέντα ιστορικά και πολιτισμικά, η
έκθεση (και η έκδοση) λειτουργούν σαν «μηχανή του χρόνου» και μας ταξιδεύουν.
Περαιτέρω όμως, ο Έλληνας θεατής ταυτίζεται με το βλέμμα του φωτογράφου και
τις αισθητικές ιεραρχήσεις του, συμμετέχει, καμαρώνει που εμμέσως «ήταν κι
αυτός εκεί».

Πολλή χάρη έχουν και οι λήψεις από την Ελλάδα – χιούμορ, διαίσθηση του
ενσταντανέ στην εξέλιξή του. Ο Τομπάζης «συλλαμβάνει» τις «γριές θείες» π.χ.
την ώρα που συστοιχίζονται σαν Καρυάτιδες, τον βασιλιά Παύλο να οδηγεί ένα
φουτουριστικό αυτοκίνητο, τον Αντ. Μπενάκη ατσαλάκωτο ακόμη και στο ύπαιθρο,
ένα δένδρο να παραλληλίζεται με τα σύννεφα. Έχει ευαισθησία στο να διακρίνει
το μεγαλείο της φύσης στις οριακές στιγμές της, ως ενατένιση-δικαίωση του
ορίζοντα από έναν ορειβάτη που έφθασε ψηλά.

Υπάρχει και μια μεταφυσική, διακριτικά αφομοιωμένη, στη φωτογραφική
τέχνη, αφού εξ ορισμού όσα επιλέγονται για να φυλαχθούν στην εικόνα
προορίζονται ν’ αναβιώσουν από τον μελλοντικό θεατή. Όποιος κοιτά τον φακό
είναι σαν πορτρέτο Φαγιούμ, «επ’ ελπίδι Αναστάσεως κεκοιμημένος».

Αντικείμενα – σύμβολα

Με τις εβραϊκές «Συναγωγές της Ελλάδας» που κατέγραψαν οι νεώτεροι
καλλιτέχνες-φωτογράφοι, Ιωάννης Παναγάκος και Σαμουήλ Νεγρίν, θυμηθήκαμε
έντονα αυτές τις παρατηρήσεις. Εδώ τα φώτα και οι σκιές υποβάλλουν τον διάλογο
μνήμης-λησμονιάς, υπερβατικού-κοσμικού. Με θέμα τούς λατρευτικούς χώρους που
ακόμη λειτουργούν σε διάφορες πόλεις και ορισμένα από τα λιτά λειτουργικά
αντικείμενα-σύμβολα, οι σχεδόν αφαιρετικές αυτές φωτογραφίες μυσταγωγούν τον
θεατή στο ειδικό δρομολόγιο προσέγγισης του θείου που υποβάλλει η εβραϊκή
θρησκεία. Καλή έκθεση και μακάρι το δραστήριο Εβραϊκό Μουσείο της Αθήνας να
συνεχίσει κάποτε και με τις σωζόμενες φωτογραφίες των κατεστραμμένων
συναγωγών, τις οποίες – καθώς μαθαίνουμε – από καιρό συγκεντρώνει.

INFO

Οι Συναγωγές της Ελλάδας – Φως και Σκιές, φωτογραφίες των Σαμουήλ Νεγρίν και
Ιωάννη Παναγάκου, Εβραϊκό Μουσείο, Νίκης 39, τηλ. 210-3225.582, έως 11
Ιουλίου.

Ινδίες – Ελλάδα, φωτογραφίες του Nικoλάου Τομπάζη (1894-1986). Μουσείο
Μπενάκη, Κουμπάρη 1, Κολωνάκη, τηλ. 210-3671.000, έως 19 Ιουνίου.