Λαϊκή τραγωδία

H Τάνια Παλαιολόγου ως Αγγέλα στο ομότιτλο έργο του Γιώργου Σεβαστίκογλου που παίχτηκε στο θέατρο «Εμπρός» από το ΔΗΠΕΘΕ Βορείου Αιγαίου

Γιατί αναφέρομαι σ’ αυτά τα δύο συγκριτικά πνευματικά προϊόντα; Διότι κατά μία
διαβολική, θα έλεγα, συγκυρία έχουν το ίδιο θέμα και διαδραματίζονται στο ίδιο
περιβάλλον. Στον κόσμο των υπηρετών. Στα ενδιαιτήματα των υπηρετών. Πράγματι,
ο Κορομηλάς στο τέλος του προπερασμένου αιώνα τοποθετεί την κωμωδία ηθών μετ’
ασμάτων σ’ ένα αρχοντικό μεγαλοαστικό σπίτι της Αθήνας και στη σοφίτα όπου τα
πλυντήρια, τα σιδερωτήρια, αλλά και τα ιδιαίτερα διαμερίσματα του υπηρετικού
προσωπικού (παρελαύνουν πλύστρες, καμαριέρες, μάγειροι, θυρωροί, αμαξάδες
κ.τ.λ.), ενώ ο Σεβαστίκογλου γράφοντας το 1958 τοποθετεί το δράμα του, θα
έλεγα τη λαϊκή του τραγωδία, σε μια πολυκατοικία όπου κατοικούν μεγαλοαστοί
και πιθανόν νεόπλουτοι και όμως, ακριβώς όπως στο έργο του Κορομηλά, είναι οι
υπηρέτριες, οι «αρραβωνιαστικοί» τους, οι φαντάροι ξάδελφοι κ.τ.λ., τόπος δε
δράσεως των προσώπων η ταράτσα όπου απλώνεται η μπουγάδα.

Σήμερα που παλιού τύπου υπηρέτριες δεν υπάρχουν πια στην κοινωνία μας, εκτός
από κάποια γηραλέα απολιθώματα σαν τον Φιρς του τσεχωφικού «Βυσσινόκηπου» που
έχουν γίνει ένα με τους τοίχους του σπιτιού και την πέργκολα, όπου τις έχουν
όλες αντικαταστήσει ξένες δυστυχείς μετανάστριες, από τα τέσσερα σημεία του
ορίζοντα με τελείως διαφορετικές οικονομικές και άλλες εξαρτήσεις, τα δύο αυτά
δράματα φαίνονται πιθανόν μακριά από τις εμπειρίες μας και κυρίως των νεώτερων
Ελλήνων. Παρ’ όλα αυτά, η «Μαρούλα» κάθε φορά που παίζεται σπάει ταμεία και η
«Αγγέλα» συνταράζει. Νομίζω για δύο τελείως ξεχωριστούς λόγους το καθένα έργο.

Ο Κορομηλάς ήταν ένας μεγαλοαστός, τρόφιμος των Ανακτόρων, συχνά πρέσβης εκ
προσωπικοτήτων στην αλλοδαπή. Ένας σοβαρός λόγιος με ευρωπαϊκή κουλτούρα και
συντηρητικά αντανακλαστικά. Και τα δύο έργα που τον έκαναν διάσημο στο θέατρό
μας, υβρίδια και τα δύο θεατρικά είδη, η «Μαρούλα» και ο «Αγαπητικός της
Βοσκοπούλας» με ήρωες υπηρέτες το ένα, ορεσίβιους τσοπάνους το άλλο, ήταν ως
θέματα τελείως ξένα και με την ταξική του καταγωγή και με την ιδεολογία του.

Ο Σεβαστίκογλου γράφοντας την «Αγγέλα» στην αυτοεξορία του στη Μόσχα, όπου
κατέφυγε ως ιδεολογικός εμιγκρές, ανεξάρτητα από τη μικροαστική του καταγωγή
και τη βαθιά ευρωπαϊκή του μόρφωση, ήταν ένας μαρξιστής διανοούμενος με
αγωνιστικές περγαμηνές. Έβλεπε το θέμα του με καθαρά θεωρητικά κριτήρια του
ιστορικού υλισμού, ως κοινωνικά φαινόμενα της καπιταλιστικής δομής οργάνωσης
της κοινωνίας.

Ο Κορομηλάς στον «Αγαπητικό» πλησιάζει τους ανθρώπους της υπαίθρου με μια
ψευτορομαντική ιδεολογία ανυψώνοντας σε απόλυτη αξία τα αγνά ήθη των απλοϊκών
ανθρώπων. Στη «Μαρούλα» πάλι, καταγράφει τις συμπεριφορές των κοριτσιών και
των αγοριών που λόγω ανάγκης εγκατέλειπαν την ύπαιθρο, καταντούσαν υπηρέτες
στο άστυ και κινδύνευαν να χάσουν την αγνότητά τους και την αυθεντική τους
κουλτούρα!

Ο Σεβαστίκογλου αναλύει το σύστημα που παράγει εξάρτηση, όχι μόνο οικονομική,
και κατά συνέπεια δυστυχία και δραματουργική τραγωδία. Αν θέλουμε να βρούμε
έναν πρόγονο ιδεολογικό του Σεβαστίκογλου ως φόρμα θα τον συναντήσουμε στον
ιταλικό βερισμό και στον κινηματογραφικό νεορεαλισμό του Ντε Σίκα, του
Βισκόντι, του Φελίνι αλλά και στον νατουραλισμό του Χάουπτμαν, ακόμη και στον
ηθικισμό του Σούντερμαν. Χωρίς να θέλω να κάνω εύκολες αναγωγές και
συγκρίσεις, στο βάθος της «Αγγέλας» διακρίνω την «Τιμή» του Σούντερμαν και
ό,τι γέννησε αυτό το πολυπαιγμένο έργο στον Μεσοπόλεμο στον τόπο μας: την
«Καινούργια Ζωή» του Μπόγρη, το «Μια νύχτα, μια ζωή» του Μελά και βέβαια το
«Φυντανάκι» του Χορν αλλά και αρκετά από τα μοτίβα του Καμπανέλλη στην «Αυλή»
και στην «Αγνή του Λιμανιού» του Τζαβέλλα. Οι υπηρέτριες του Κορομηλά ως
θεατρικοί τύποι και μέσω της επιθεώρησης διασώθηκαν ως αποστεώματα στις χαζές,
αφελείς, τετραπέρατες υπηρέτριες στα έργα του Ρούσσου, του Ψαθά, του
Σακελλάριου, του Πρετεντέρη.

Σ’ αυτά τα γραφικά «νούμερα» ο Σεβαστίκογλου αντιτάσσει τη διαλεκτική του
ανάλυση και κατορθώνει να ξεπεράσει ακόμη και το ξεπερασμένο στις μέρες μας
θέμα, αφού οι σχέσεις εξάρτησης, η ανέχεια που οδηγεί στην εξάρτηση και η
εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο δεν είναι περιορισμένο ιστορικά φαινόμενο
αλλά πάγιο νομοτελειακό σύνδρομο του καπιταλιστικού μοντέλου κοινωνικής
οργάνωσης.

Και ο Σεβαστίκογλου ανακαλύπτει σ’ αυτό το μοντέλο τους μηχανισμούς που
παράγουν τραγωδία, με τη διαφορά πως τώρα πια δεν είναι η ύβρις που προκαλεί
τα αδιέξοδα αλλά η Ανάγκη και η κάθαρση. Ταυτίζεται πλέον με την κατάκτηση της
κοινωνικής Δικαιοσύνης και στο μέλλον στην είσοδο στο βασίλειο της Ελευθερίας,
στόχο μακρινό αλλά όχι ουτοπικό.

H φόρμα της «Αγγέλας», όπως ήδη είπα, είναι η λαϊκή τραγωδία, η ταράτσα είναι
ένα είδος ορχήστρας, όπως η Αυλή του Καμπανέλλη και του Χορν και οι υπηρέτριες
αποτελούν έναν τραγικό χορό απ’ όπου κάθε φορά ξεκορμίζουν τα ατομικά τραγικά
πρόσωπα.

Μακριά από ηθογραφισμούς και γραφικότητες

Ο Κωστής Καπελώνης με το ΔΗΠΕΘΕ Αιγαίου έστησαν στο υπόγειο «Θέατρο Τέχνης»,
όπου πρωτανέβηκε η «Αγγέλα» από τον Κουν, μια αυθεντική λαϊκή τραγωδία. Μακριά
από ηθογραφισμούς και γραφικότητες, προσέγγισε τα πρόσωπα του Σεβαστίκογλου
σαν κοινωνικά όντα, θύματα και θύτες, μπλεγμένα μέσα στο δίχτυ της νέας
Ειμαρμένης που είναι οι άτεγκτοι νόμοι της εκμετάλλευσης, είτε πρόκειται για
εκμετάλλευση της φύσης είτε για εκμετάλλευση ανθρώπων, αφού στην ουσία
πρόκειται για το ποιος κατέχει τα παραγωγικά μέσα είτε αυτά έχουν ή δεν έχουν
ψυχή. Ο Αριστοτέλης εξάλλου δεν όριζε τους δούλους ως «έμψυχα όργανα»;

Μέσα σ’ ένα πρόσφορο για τη δράση και τις σκηνές του έργου
(εξωτερικά-εσωτερικά) σκηνικό του Χατζή, με τα όμορφα κοστούμια της Κονομή, με
τους έξοχους φωτισμούς του Δήμου Αβδελιώδη, την πράγματι συνταρακτική μουσική
του Σιόλα, ο Καπελώνης καθοδήγησε τους νέους ηθοποιούς του με γνώμονα τον
ρυθμό. Την Αγγέλα υποδύθηκε η Τάνια Παλαιολόγου, μια νέα ηθοποιός με γερή
τεχνική, έντονη παρουσία, σπάνια ευαισθησία και εσωτερικούς κραδασμούς.
Ιδιαίτερα στις έξοχα γραμμένες ερωτικές σκηνές ήταν συνταρακτική.

H Αρκαδία Ψάλτη (Φανή), η Χριστίνα Καραβεζύρη (Άννα), η Αυγούστα Λυκουρίνα
(Νέρα), όταν δεν κατέφυγαν σε υπερβολές λόγω απειρίας, είχαν αγαθές παρουσίες.

H Γεωργία της Χριστίνας Σπύρου είχε θαυμάσιες σκηνές και εσωτερική
συναισθηματική συνοχή.

Ο Κώστας Καρβουνιάρης (Μένιος) αγαθή παρουσία.

Ο Στράτος του Γιάννη Αθανασιάδη, ρόλος επικίνδυνος, παίχτηκε στην κόψη του
ξυραφιού και ο Λάμπρος του Κοιλάκου είχε ψαχνό.