Mάθημα για τα ανθρώπινα δικαιώματα από τα θρανία

Πώς αντιδρά μια κοινωνία που εντοπίζει στους κόλπους της το μικρόβιο του
ρατσισμού και της ξενοφοβίας; Πώς σχεδιάζει τη μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση του
προβλήματος; Καμία λύση δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν καλλιεργηθεί συστηματικά
μια άλλη κουλτούρα ανοχής και συνύπαρξης με σεβασμό στα δικαιώματα του άλλου.
Και ο προνομιακός χώρος για την καλλιέργεια τέτοιας κουλτούρας είναι προφανώς
ο χώρος της εκπαίδευσης.

Ο τροχός έχει ήδη ανακαλυφθεί: πολλές χώρες έχουν εντάξει με επιτυχία την
εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα στα επίσημα σχολικά τους προγράμματα.
Διεθνείς οργανώσεις και διακυβερνητικοί οργανισμοί όπως η UNESCO διαθέτουν
εξαιρετικά εκπαιδευτικά πακέτα. Οι μαθητές προσεγγίζουν και οικειώνονται τα
θεμελιώδη δικαιώματα, την ετερότητα, ακόμα και την ενεργό δράση για την
υπεράσπιση της αξιοπρέπειας του άλλου. Ομάδες μαθητών αναπτύσσουν πλούσια
δραστηριότητα, έτσι που το σχολείο βρίσκεται σε συνεχή όσμωση με την τοπική
κοινότητα και τα προβλήματά της. Σε σχολεία μάλιστα με διαφορετικές
πολιτισμικές ομάδες, η εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα μέσα από
δημιουργικές δραστηριότητες δεν είναι ένα ακόμα μάθημα, είναι σχεδόν
προϋπόθεση για την ομαλή λειτουργία τους.

H συγκυρία στη χώρα μας είναι ιδιαίτερα ευνοϊκή: νέα σχολικά βιβλία
συγγράφονται, την ίδια ώρα που ο πολύπαθος διάλογος για την Παιδεία βρίσκεται
σε εξέλιξη. Άνθρωποι με όρεξη και πείρα σε τέτοια θέματα υπάρχουν. Τι λείπει;
Ίσως το όραμα. Γιατί αν πραγματικά συνειδητοποιούμε τη διπλή πρόκληση που
βρίσκεται μπροστά μας, πώς δηλαδή θα συνυπάρξουμε με το διαφορετικό στην
Ελλάδα και όλοι μαζί με το διαφορετικό στην Ενωμένη Ευρώπη, τότε πρέπει να
συζητάμε για μια αντίστοιχη γενναία στροφή της εκπαίδευσης με ορίζοντα
τουλάχιστον δεκαετίας.

H πράξη όμως δεν συμβαδίζει με τις προσδοκίες. Αν βασιστούμε στις
αποσπασματικές πληροφορίες που κυκλοφορούν, ούτε κατά διάνοια δεν πρέπει να
περιμένουμε μια τέτοια στροφή. Ακούγεται, για παράδειγμα, πως οι συμβασιούχοι
γυμναστές της Ολυμπιακής Παιδείας θα αναλάβουν να διδάξουν τα ανθρώπινα
δικαιώματα! Ο γράφων είχε πρόσφατα την ευκαιρία να παρουσιάσει τρόπους
προσέγγισης του μαθήματος σε επιμορφωτικό σεμινάριο γυμναστών. Βλέποντας την
αγωνία τους για την ανανέωση των συμβάσεών τους, κατάλαβα πως μάλλον το μάθημα
αντιμετωπίζεται από το υπουργείο ως τρόπος επίλυσης του εργασιακού τους
προβλήματος. Ευγενής η πρόθεση αλλά πολύ απέχει από την προαναφερθείσα στροφή
στην Παιδεία. Από την άλλη, κατά την αναθεώρηση των σχολικών εγχειριδίων και
των προγραμμάτων σπουδών, δεν ζητήθηκε η συμβολή φορέων όπως η Εθνική Επιτροπή
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ή μη κυβερνητικών οργανώσεων με πείρα σε εκπαιδευτικά
προγράμματα για τα δικαιώματα. Μακάρι οι αρμόδιοι του υπουργείου και του
Παιδαγωγικού Ινστιτούτου να ανοίξουν τη συζήτηση έστω και την ύστατη ώρα. Εν
τέλει, το διακύβευμα είναι σημαντικό: μια ανοιχτή ελληνική κοινωνία στο άμεσο
και απώτερο μέλλον.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα
του Ανθρώπου και τ. πρόεδρος του Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας.