Aναγκαίο «κακό» με πολλές κλίσεις

Αγαπώ, αγαπάς, αγαπά. Πόσοι άραγε αγαπάνε (ή μήπως… αγαπούν) τη Γραμματική;
H διδασκαλία της ταλαιπώρησε και ταλαιπωρεί χιλιάδες μαθητές στα σχολεία -σ’
αυτό μάλλον όλοι συμφωνούν. Εκεί που υπάρχει διαφωνία, είναι ως προς τη
χρησιμότητά της. Έρευνα του Πανεπιστημίου του Γιορκ, για λογαριασμό του
βρετανικού υπουργείου Παιδείας, απεφάνθη ότι η διδασκαλία της Γραμματικής
είναι «χάσιμο χρόνου», τουλάχιστον ως προς την ανάπτυξη της ικανότητας γραφής
των παιδιών.

Στην Ελλάδα η πλειονότητα των ειδικών (αλλά και το επίσημο πρόγραμμα σπουδών)
συντάσσεται – θεωρητικά τουλάχιστον – με τα κυρίαρχα ρεύματα στη Δύση, που
άλλαξαν τη διδασκαλία της Γραμματικής. Στην πράξη όμως οι ασάφειες στην
πρακτική εφαρμογή των νέων μοντέλων (εδώ, αλλά και έξω) και η ελλιπής
επιμόρφωση των εκπαιδευτικών οδηγούν σε παλινωδίες, καταδεικνύοντας ότι
υφέρπουσες ιδεολογικές διαμάχες, ακόμη και σήμερα, δεν μπορούν να κρυφτούν.

«Κανείς πλέον δεν θεωρεί τη γραμματική αυτοσκοπό, μπροστά στο φόβο όμως του
καινούργιου υπάρχει ο κίνδυνος να αναπτυχθεί μια τάση επιστροφής στις “παλιές
και σίγουρες” αξίες (back to basics) της εκπαίδευσης, όπως η γραμματική», λέει
η επίκουρη καθηγήτρια γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ελένη Καραντζόλα.

Από την άλλη πλευρά, η Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton, καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο
Πανεπιστήμιο του Reading στην Αγγλία, υποστηρίζει τη συστηματική διδασκαλία
τής Γραμματικής και για πρακτικούς λόγους (π.χ. συνειδητοποίηση ότι η Νέα
Ελληνική έχει δικό της αυτόνομο, πλήρες σύστημα και δεν είναι παραφθορά της
Αρχαίας) και για ουσιαστικούς: «H Γραμματική είναι απαραίτητη για τη
γενικότερη διανοητική καλλιέργεια του μαθητή, αφού μέσα απ’ αυτή θα οδηγηθεί
σε μια βαθύτερη γνώση της ανθρώπινης φύσης αλλά και της γλώσσας, κοινωνίας και
ιστορίας».

H αλήθεια είναι ότι δεν θα βρει κανείς πολλούς να υποστηρίζουν την
παλιά μορφή ευθύγραμμης διδασκαλίας της Γραμματικής, με αποστήθιση όρων και
κανόνων κλίσης.

Από το ’80, οπότε και αντικαταστάθηκαν τα παλιά αναγνωστικά με νέα βιβλία
γλώσσας, η Γραμματική γίνεται αντικείμενο μελέτης με αφορμή ένα κείμενο. Στην
πράξη όμως, συνήθως η μελέτη του κειμένου έρχεται σε δεύτερη μοίρα και
προτάσσεται η Γραμματική.

«H παλαιότερη μορφή διδασκαλίας της Γραμματικής ήταν αποκομμένη από το
περιβάλλον και έτσι δεν γινόταν κατανοητή η χρήση των γλωσσικών τύπων», λέει
στα «NEA» η λέκτορας Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Μάρω Κακριδή. «Με
τέτοιου είδους διδασκαλία, το μάθημα της Γλώσσας δεν συνδέεται με τον στόχο
του και το παιδί στερείται από τη δημιουργική του ικανότητα. H τυπολατρική
διδασκαλία δεν ενδιαφερόταν για τις εκφραστικές ανάγκες των ίδιων των μαθητών.
Αντίθετα, σήμερα είναι πολλοί εκείνοι που πιστεύουν ότι οι μαθητές πρέπει να
μετέχουν ενεργητικά. Να παράγουν οι ίδιοι, να μην ακούν μόνο».

Πώς πρέπει λοιπόν να διδάσκεται η Γραμματική; «Τα παιδιά πρέπει, και μέσω της
Γραμματικής, να αναπτύσσουν τις επικοινωνιακές τους δυνατότητες και μάλιστα σε
όλες τις περιστάσεις», λέει η κ. Κακριδή. «Να μπορούν να γράφουν
αποτελεσματικά από ένα ενημερωτικό γράμμα μέχρι μια αίτηση. Να αποκτούν
δεξιότητα στην αφήγηση, την περιγραφή, τη διατύπωση επιχειρηματολογίας. Τόσο
προφορικά όσο και γραπτά. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να τους εξηγείται ο ρόλος
των μερών του λόγου, σε τι εξυπηρετούν ονόματα, ρήματα, επίθετα, τα οποία να
μην εξετάζονται αποκομμένα από τη γλωσσική τους χρήση και τον στόχο της.

Με αυτόν τον τρόπο η τυπική Γραμματική εντάσσεται παραγωγικά στη διδασκαλία
του γλωσσικού μαθήματος.

Ορισμένα σύγχρονα βιβλία Γραμματικής, όπως το πρόσφατο των Κλαίρη-Μπαμπινιώτη
προσπαθούν να απαντήσουν και σε τέτοιου τύπου εκπαιδευτικού ζητούμενα».

Από την «έκθεση ιδεών» στη πραγματική ζωή

«Ο μαθητής πρέπει να ασκείται ακόμη και στο ξεσκαρτάρισμα πληροφοριών. Γραμματισμός στις ημέρες μας σημαίνει και να μπορεί κάποιος να μπει σε μια ειδησεογραφική ιστοσελίδα και από ‘κεί να βρει μια συγκεκριμένη είδηση», λέει η επίκουρος καθηγήτρια Γλωσσολογίας Ελένη Καραντζόλα

H διδασκαλία της Γραμματικής και γενικότερα της γλώσσας βρίσκεται σήμερα ξανά
σε σταυροδρόμι. Από το 1998-99 δημιουργή-θηκαν προγράμματα σπουδών -τομή για
τη γλώσσα που αφενός βασίζονται στη λεγόμενη «επικοινωνιακή προσέγγιση»,
αφετέρου υιοθετούν τη διδασκαλία διαφορετικών κειμενικών ειδών. «Το σχολείο
παραδοσιακά αποσκοπούσε στην ανάπτυξη του δοκιμιακού λόγου και μόνο», εξηγεί η
επίκουρη καθηγήτρια Ελένη Καραντζόλα. «Στην εποχή μας όμως, ο πολίτης έχει να
κάνει με κείμενα πολλών κατηγοριών και το πρόβλημα είναι πώς από το δίδυμο
“Έκθεση-Γραμματική” θα περάσουμε στις γλωσσικές και επικοινωνιακές ανάγκες της
πραγματικής ζωής».

«Ο χώρος εργασίας έχει μείνει έξω από το πεδίο διδασκαλίας στα σχολεία»,
επισημαίνει η ίδια, επιστημονική υπεύθυνη για το Γραμματισμό στα Κέντρα
Εκπαίδευσης Ενηλίκων. Κι αυτό σε μια περίοδο που «απαιτεί ακόμη και από τον
εργάτη της βιομηχανίας να μετέχει σε συσκέψεις, να κρατάει σημειώσεις, να
διατυπώνει γνώμη». Προς το παρόν υπάρχει νέο πρόγραμμα σπουδών με παλιά
βιβλία, έχει σχεδιαστεί όμως ότι από το 2006 νέα βιβλία θα μπουν στις τάξεις.
H ίδια η κ. Καραντζόλα ανέλαβε (κατόπιν διαγωνισμού, και σε συνεργασία με
τρεις εκπαιδευτικούς) τη συγγραφή του βιβλίου γλώσσας της A΄ Δημοτικού και
έχει την επιστημονική ευθύνη του αντίστοιχου της Γ΄ τάξης. Στα νέα βιβλία οι
μαθητές, από τις πρώτες κιόλας τάξεις Δημοτικού, επεξεργάζονται αυθεντικά
κείμενα (λογοτεχνικά αλλά και χρηστικά) συμμετέχοντας ενεργά, προκειμένου να
εξοικειωθούν με όσο το δυνατό περισσότερες πλευρές της χρήσης της γλώσσας στην
κοινωνική ζωή.

H ιδεολογική διαμάχη «ομιλείται»

«Μπαίνοντας ένα παιδί στο σχολείο, κατέχει ήδη τις βασικές δομές και πρέπει να τις επεκτείνει. Να μάθει τους μηχανισμούς της γλώσσας και πώς να οργανώνει τον λόγο. Όχι μόνο πώς να διατυπώνει μία πρόταση», λέει η λέκτορας Γλωσσο-λογίας Μάρω Κακριδή

«Θα πρέπει να μιλάμε περισσότερο για “κατάλληλες” παρά για “σωστές” γλωσσικές
διατυπώσεις», λέει η λέκτορας Γλωσσολογίας Μάρω Κακριδή. «H “σωστή γλώσσα”
είναι μία μορφή γλώσσας, η επίσημη (και κατά βάση, γραπτή), αλλά υπάρχουν και
άλλοι τύποι. H υιοθέτηση μιας άποψης περί “σωστής” ή μη γλώσσας δεν είναι
άσχετη με την ιδεολογική διαμάχη για την περίφημη ανωτερότητα της αρχαίας
ελληνικής. Οι οπαδοί της έχουν την τάση να προωθούν ως σωστές, μεταξύ δύο
ισοδύναμων τύπων, εκείνες μόνο τις εκδοχές που πλησιάζουν πιο πολύ προς τα
Αρχαία ή την παλαιότερη καθαρεύουσα. Ωρίμαση αντί ωρίμανση και φθηνός αντί
φτηνός. Ακυρώνουν έτσι οποιαδήποτε έννοια εξέλιξης της γλώσσας ταυτίζοντάς την
με τη “φθορά”».

Στο ύστατο κείμενό του («Πολίτης», 11/2004) ο καθηγητής Γλωσσολογίας του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου A. Φ. Χριστίδης, επεσήμανε ακριβώς αυτό: «H
επιστημονική αλήθεια ήταν – και είναι – πάντοτε το επώδυνο αποτύπωμα της
κοινωνικοϊστορικής ζύμωσης και ο ειδικός που δεν κρατά ζωντανό – στην
ιδεολογία και στην πρακτική του – αυτό τον ομφάλιο λώρο αποτελεί απλά μέλος
ενός ιερατείου που εξαντλείται στην ακαδημαϊκή ορθότητα».

10.000 αντίτυπα σε 45 ημέρες!

«Η νέα Γραμματική αποτελεί μια πρόταση για το πώς συντάσσεται μια γραμματική
σήμερα, αλλά και για το πώς πρέπει να διδάσκεται η γλώσσα στο σχολείο», λέει ο
πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών Γιώργος Μπαμπινιώτης, με αφορμή την πρόσφατη
έκδοση της «Γραμματικής της Νέας Ελληνικής» (Χρ. Κλαίρη-Γ. Μπαμπινιώτη, Εκδ.
Ελληνικά Γράμματα) που έχει πουλήσει 10.000 αντίτυπα σε ενάμιση μήνα! Το
βιβλίο ακολουθεί την κατεύθυνση της λεγόμενης επικοινωνιακής προσέγγισης στη
διδασκαλία της γραμματικής. Και ο κ. Μπαμπινιώτης αναρωτιέται αν οι δάσκαλοι
είναι έτοιμοι να διδάξουν την επικοινωνιακή μέθοδο.

Γραμματικές κόντρες

NAI

* H Γραμματική είναι απαραίτητη για τη γενικότερη διανοητική
καλλιέργεια του μαθητή

* Οδηγεί σε βαθύτερη γνώση της ανθρώπινης φύσης και της γλώσσας

* Βοηθά να συνειδητοποιήσουμε πως η Νέα Ελληνική έχει δικό της σύστημα
και δεν είναι παραφθορά της Αρχαίας

ΟΧΙ

* H Γραμματική κινδυνεύει να θεωρείται αυτοσκοπός

* H τυπολατρική διδασκαλία της στερεί τον μαθητή από τη δημιουργική
ικανότητα

* Παραδοσιακά αποσκοπεί στην ανάπτυξη του δοκιμιακού – και μόνον – λόγου