Aμήχανες, άοπλες πένες

Παραπονούμαστε, συχνά, ότι ο τόπος μας εμφανίζει δυσανεξία στον διάλογο· ότι η
πνευματική μας ζωή δεν είναι παρά μια συνήχηση παράλληλων μονολόγων. Το
βλέπουμε καθημερινά. Οι λίγες συζητήσεις-διαμάχες, που κατά καιρούς πυροδοτεί
κάποια δημοσίευση σε λογοτεχνικό περιοδικό ή ένθετο βιβλίων, είναι συνήθως
οργισμένοι δικανικοί κάποιας αυθεντίας που θεωρεί ότι το κύρος της έχει τρωθεί
και επείγεται να το αποκαταστήσει άμεσα. Όπως και στην επικράτεια του
πολιτικού ή του κοινωνικού, έτσι και εδώ βρισκόμαστε σε διαρκή ταλάντωση
ανάμεσα σε δύο πόλους, δίχως ενδιάμεσους σταθμούς: ανάμεσα στη σιωπή και την
έλλειψη ψυχραιμίας παραπαίουμε – ουσιαστικά βουβοί και στις δύο περιπτώσεις.

Όμως το χειρότερο είναι ότι οι περισσότεροι συγγραφείς (κυρίως νεώτεροι
ποιητές, πολλοί από τους οποίους εμφανίζουν σημάδια πρόωρης γήρανσης, αλλά και
αρκετοί πεζογράφοι, των άρτι ενσκηψάντων βαρβαρικών φύλων αυτοί) δεν μπορούν
να μιλήσουν ούτε γι’ αυτό που κάνουν: ο λόγος πάνω στο έργο τους είναι φτενός,
αμυντικός, ωχρός, αδέξια περιγραφικός, όταν δεν είναι ανύπαρκτος. Είναι λες
και μετά τη δεκαετία του ’70 φθίνει ο στοχασμός, υποστέλλονται οι πεποιθήσεις,
νερώνουν τα πάθη. Όμως ένα ισχυρό λογοτεχνικό σύμπαν προϋποθέτει ισχυρά
πιστεύω – κι αυτά με τη σειρά τους ισχυρά επιχειρήματα ικανά να τα
υπερασπιστούν. Τα επιχειρήματα χάθηκαν, μαζί με τους ανθρώπους που κάποτε τα
θεωρούσαν αναγκαία για την εξέλιξη και ανανέωση της τέχνης τους.

Τώρα, οι περισσότερες πένες φαντάζουν αμήχανες, άοπλες, μπροστά στην
παραποίηση της έννοιας της λογοτεχνίας που μοιάζει να γίνεται συστηματικά,
επιδέξια, σχεδόν ομόφωνα, από εκείνους που, χωρίς να την εκτιμούν, να τη
χαίρονται και, το κυριότερο, να τη γνωρίζουν σε βάθος, αναλαμβάνουν να τη
διαμεσολαβήσουν. Εκείνους που μετονομάζουν το σοβαρό σοβαροφανές, το
ουσιαστικό περιττό, που απεχθάνονται την πραγματική πνευματική προσπάθεια και
υποτιμούν ό,τι τους υπερβαίνει· εκείνους που θα ήθελαν μια λογοτεχνία κομμένη
και ραμμένη στα μέτρα τους, προκρούστεια κολοβωμένη στις διαστάσεις ενός θολού
life style, υποσχόμενη όλο και μεγαλύτερες πωλήσεις, όλο και μικρότερη
αυθεντική συγκίνηση και γνώση. Όχι πως η καλή λογοτεχνία δεν μπορεί να
αποτελέσει εμπορική επιτυχία· ποτέ, όμως, το αντίστροφο. Παγιδευμένοι όμως και
οι ίδιοι οι συγγραφείς στις επιταγές της αγοράς, μεριμνώντας περισσότερο για
την εκδοτική διαδρομή του βιβλίου τους παρά για το δημιουργικό ταξίδι που
προηγήθηκε, συντηρώντας το έργο τους με τεχνητή αναπνοή, μόνο και μόνο για να
μην απομακρυνθούν από τους προθάλαμους μιας ακαδημίας ή διαγραφούν από την
επετηρίδα των κρατικών βραβεύσεων, αποψιλώνουν και άθελά τους ακυρώνουν ό,τι
περισσότερο υποτίθεται αγαπούν. Και καθώς αδυνατούν να υπερασπιστούν την τέχνη
τους, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να συνδεθούν με τους αναγνώστες – τους
αληθινούς αναγνώστες βέβαια και όχι τις παθητικές εκείνες υπάρξεις που
αγοράζουν βιβλία μόνο και μόνο για να σκοτώσουν την πλήξη τους ή να κοσμήσουν
τους τοίχους των σαλονιών τους.

Ας θυμηθούμε τον Πεσόα: «Με εξαίρεση την εποχή της ακμής της αρχαίας Ελλάδας»,
γράφει στον Ηρόστρατο, «ένας ιδιοφυής άνθρωπος έχει σήμερα μεγαλύτερες
δυνατότητες από όσες είχε ποτέ· αλλά έχει λιγότερες πιθανότητες απ’ ό,τι στις
σκοτεινότερες μέρες του Διαφωτισμού. Έχει εξασφαλίσει κάποιο κοινό, αλλά
μάλλον δεν θα το συναντήσει ποτέ. Μπορεί να επενδύει στην αποδοχή, όχι όμως
στην κατάκτησή της. Όπως τα δύο μισά της ερωτευμένης πλατωνικής ψυχής, ο
ιδιοφυής καλλιτέχνης και το κοινό του αναζητούν ο ένας τον άλλον, όπως όμως
συνήθως συμβαίνει και στην πρώτη περίπτωση σπάνια συναντώνται. Τείνουν χωριστά
και κατά μόνας προς μια ολοκλήρωση που δεν πρόκειται να επιτελεσθεί και
παραμένουν μεμονωμένες ζώσες παρθενικότητες».

Σωστά. Επομένως; Αδιέξοδο.

O Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση»