Mία από τα ίδια

O Άκης Σακελλαρίου με τον Κώστα Μπερικόπουλο στην παράσταση «Με το ίδιο μέτρο» που παίζεται στο θέατρο «Πόρτα»

Γιατί όταν προγραμματιζόταν αυτή η παραγωγή, δεν είχε ξεσπάσει ακόμη στον έρμο
τον τόπο μας το σπυρί του εκκλησιαστικού σκανδάλου και το σπυρί της επίορκης
Δικαιοσύνης. Και στα δύο αυτά εν εξελίξει σκάνδαλα κυριαρχούν τα θέματα τής
κατάχρησης εξουσίας, της τυραννίδας, της αμαρτίας, της πορνείας, της
αρσενοκοιτίας, της αδικίας, της ποινής και της εκδίκησης – τιμωρίας. Αυτά
είναι και τα θέματα που σε περίπλοκη διαπλοκή διαχειρίζεται με άκρα ειρωνεία
ισορροπώντας στην κόψη του ξυραφιού ο Σαίξπηρ.

Αν ήθελε κανείς να ξεκινήσει από κάποια πάγια ηθική και μεθοδολογική βάση, θα
παρέπεμπε εμφανέστατα στην περικοπή τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, όπου
διαβάζουμε «εν ω μέτρω μετρείτε μετρηθήσεται υμίν». Αλλά και με τη λαϊκή του
εκδοχή «θα πληρώσεις με το ίδιο νόμισμα». Είναι σαφές ότι ο τίτλος του
σαιξπηρικού έργου παραπέμπει στη γλώσσα της οικονομίας και στην ιδιόλεκτο των
αργυραμοιβών την εποχή του Ιακώβου του A’ της Σκωτίας, που βασίλεψε ως Ιάκωβος
Στ’ της Αγγλίας, μετά τον θάνατο της βασίλισσας Ελισάβετ. Αυτός όμως ο Ιάκωβος
ήταν γιος της Μαρίας Στιούαρτ της Σκωτίας που καταδίκασε σε θάνατο η
Ελισάβετ!! Μέτρο για μέτρο. Στην εποχή της βασιλείας του υπήρξε μεγάλη
οικονομική κρίση, με επιπτώσεις κυρίως στην αξιοπιστία του νομίσματος, γι’
αυτό μέριμνα της αγοράς ήταν να συγκρατηθεί η ισοτιμία του με τα άλλα ξένα
νομίσματα που ερχόταν σε συναλλαγή, σε μια περίοδο που η Αγγλία συγκροτούσε
την εμποροναυτική της κυριαρχία.

Θα φανεί παράξενο, αλλά πριν από έναν χρόνο, σε ένα συνέδριο που
οργανώσαμε στο Ναύπλιο με θέμα «Έπος και δράμα» το Κέντρο Αρχαίου Δράματος
«Δεσμοί», ο πράγματι σημαντικότατος κλασικός φιλόλογος του Πανεπιστημίου του
Έξετερ Ρίτσαρντ Σίφορντ μάς εξέπληξε ανακαλύπτοντας μέσα κυρίως στην
«Ορέστεια» μια πληθώρα από φράσεις, παρομοιώσεις, μεταφορές που αναφέρονταν
στις συναλλακτικές νομισματικές σχέσεις την εποχή που άρχισαν να κυκλοφορούν
στη Μεσόγειο διαφόρων κρατών – πόλεων μεταλλικά νομίσματα. Στην αισχυλική
ποιητική μεταφορά, ακόμη και ο Δίας μπαίνει στη ζυγαριά ως «αντισήκωμα» σε
κάθε «άχθος φροντίδος», σαν να λέμε πως κάθε μάταιη κούφια μέριμνα, μόνο με
θεό εξαργυρώνεται, εξαγοράζεται και παρηγορείται. Μέτρο για μέτρο.

Ο Σαίξπηρ σε αυτό το δύστροπο κυριολεκτικά έργο του γράφει πώς ένας επιεικής
ηγεμόνας σκηνοθέτησε μια συνθήκη για να πειραματιστεί πάνω στην ανθρώπινη
συμπεριφορά.

Εδώ πάλι ο πειρασμός μάς οδηγεί να καταφύγουμε σ’ ένα ρωμαϊκό νομικό αξίωμα:
«Ο σκληρός, αυστηρός νόμος είναι κακός, άδικος νόμος· ο επιεικής νόμος δεν
είναι καν νόμος».

Έτσι, ο ηγεμόνας της Βιέννης στο έργο του Σαίξπηρ κυβερνώντας με χαλαρότητα
και επιείκεια οδήγησε το κράτος του στο χάος, στην αναρχία, στην ανυποληψία,
στην κραιπάλη και στη γενική έκλυση ηθών. Προσποιείται πως εγκαταλείπει την
εξουσία και την παραδίδει σ’ έναν πουριτανό. Εδώ ξανά ας σταθώ για να τονίσω
και την προφητική δεινότητα του Σαίξπηρ. Ο Ιάκωβος ήταν όπως η μητέρα του
Καθολικός μέσα σ’ ένα κράτος Προτεσταντών. Είναι λοιπόν τυχαίο πως τον γιο του
Κάρολο τον καρατόμησε ο πουριτανός Κρόμγουελ;

Ο πουριτανός ηγεμόνας του έργου εξελίσσεται σε τύραννο των ηθών, ιεροεξεταστή
και δήμιο. Ώσπου να αποδειχθεί πως πίσω από το προσωπείο, τη φενάκη, την
περούκα του αγίου και του δικαστή, κρύβεται ένας ασελγής, έκδοτος στις ηδονές,
εκβιαστής, φαύλος και βασανιστής, θεομπαίχτης θρασύδειλος.

Ο Σαίξπηρ, αυτός μετά τον Θεό, θνητός δημιουργός μιας ολόκληρης
ανθρωπότητας, βάζει τον πραγματικό ηγεμόνα μεταμφιεσμένο να παρακολουθεί, να
ζυγίζει, να αξιολογεί και να αξιοποιεί τις εκδηλώσεις, τις δράσεις και τις
συμπεριφορές των «πειραματόζωών» του. Έτσι, γύρω από τον κεντρικό πυρήνα
συμφύρονται μοιχοί, βιασμένες παρθένες, πόρνες, πορνοβοσκοί, κυνικοί, άθεοι
λιμπερτίνοι, κατάδικοι, δήμιοι, αργυρώνητοι αστυνομικοί, βλάκες, πανούργοι
παρακοιμώμενοι της εξουσίας, αλλά και σπάνια διαμάντια ηθικής ακεραιότητας
πλάι σε επίορκους, ψεύτες, υποκριτές, περιδεείς, πανικόβλητους αυλικούς και
υστερικές θρησκόληπτες ανάφτρες!! Αν σας θυμίζει τίποτα αυτή η τοιχογραφία,
αυτό οφείλεται σ’ αυτή την προφητική οξυδέρκεια του μεγάλου ποιητή.

Μίλησα για τοιχογραφία, όχι τυχαία. Στους παλαιοχριστιανικούς ναούς στον
πρόναο, όπου, πριν βαπτιστούν, παρακολουθούσαν μέρος της θείας λειτουργίας οι
κατηχούμενοι, στους τοίχους απεικονίζονταν φριχτές εικόνες από τα βασανιστήρια
των αμαρτωλών στην Κόλαση. Συχνά τολμηρές απεικονίσεις πορνών, κλεφτών,
παραχαρακτών, επιόρκων κ.λπ. στους τροχούς, στις μαστιγώσεις και στους
διαμελισμούς τους. Τέτοιο το τοπίο του Σαίξπηρ ανάλογο με τη δαντική κόλαση
του Καθολικού, βεβαίως, Ιταλού ποιητή.

H προτεσταντική ηθικολογία θεωρούσε υποκριτική την καθολική ηθική που
εκπροσωπούσε ο Σκωτσέζος γιος της ερωτικής διαθεσιμότητας της Μαρίας Στιούαρτ.

Μεταμοντέρνος αχταρμάς

Ο Μοσχόπουλος που σκηνοθέτησε το έργο είχε στη διάθεσή του έναν πράγματι
εντυπωσιακό θίασο και ταλαντούχους συνεργάτες. Τη μετάφραση φιλοτέχνησαν δύο
ηθοποιοί, ο Νταλιάνης και η Μάσχα, πράγμα που σημαίνει πως δούλεψαν με τα
δεδομένα της συγκεκριμένης διανομής. H μετάφρασή τους είχε θεατρικό ρυθμό,
ευφράδεια, συχνά ποιητικά πετάγματα, αλλά καθόριζε και το σκηνοθετικό αξίωμα
που επιζητούσε μια πεζότητα και παραπομπή στο σήμερα. H Έλλη
Παπαγεωργακοπούλου είναι ερωτευμένη με τον μεταμοντερνισμό, δηλαδή με ένα
υψηλής αισθητικής κιτς. Προτιμώ τα κοστούμια της. H μουσική (Cotik, δεν
γνωρίζω αν είναι άνθρωπος, συγκρότημα ή τεχνικός του μιξάζ) υπηρέτησε το
μεταμοντέρνο εκκωφαντικό ακρόαμα επιμειξίας ποικίλων στυλ.

H μεταμοντέρνα πρόκληση παγίδευσε και τον Μοσχόπουλο. Προσωπικά δεν έχω
αντίρρηση για τις χρονικές μετατοπίσεις των κλασικών. Με ενθουσίασε ο
«Αγαμέμνων» του Στάιν, η «Αντιγόνη» της Μπαντέρα, ο «Έμπορος της Βενετίας» του
Ολιβιέ (μεταφερμένος στην εποχή του Εβραίου πρωθυπουργού Ντισραέλι), η
«Λυσιστράτη» του Χολ. Έχω δει τον «Κοριολανό» στην εποχή και στην «ηθική» των
σαμουράι: Κάθε μετατόπιση είναι μια αναλογία, αλλά το κλάσμα δεν μπορεί να
έχει παρονομαστή πολύ απέχοντα από το μέγεθος του αριθμητή, άρα πολύ μακριά
από τη μονάδα.

Ο Μοσχόπουλος μετέφερε τη δράση σε μια σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία, σε μια
πολυεθνική εταιρεία, όπου ο ηγεμόνας έγινε διευθύνων σύμβουλος ή βασικός
μέτοχος και ο διάδοχός του μάνατζερ! Και μέσα σ’ αυτή τη συνθήκη κυκλοφορεί
ένας καπουτσίνος μοναχός, ένας δήμιος με τον γνωστό διπλό πέλεκυ, ένας
κατάδικος δίκην Κόμη Μοντεχρήστου, μια βικτωριανή τσάτσα τραβεστί. Και το
κλου, ένας από τους ήρωες στο περιβάλλον π.χ. της Τζένεραλ Μότορς τιμωρείται
να αποκεφαλιστεί γιατί άφησε έγκυο την αγαπημένη του που ούτε καν την
εγκατέλειψε. Αφήστε που τον πουριτανό μάνατζερ τον «κολάζει» μια Καθολική
ορκισμένη στην παρθενία καλόγρια!! Έλεος. Δεν χρειάζεται αυτός ο μεταμοντέρνος
αχταρμάς για να πειστεί το κοινό πως η εξουσία διαχρονικά αλλοτριώνει,
υποκρίνεται, ασελγεί, δολοφονεί, ψεύδεται! Επειδή το κοινό βλέπει τηλεόραση,
το πολύ πολύ να πει: «Τίποτα δεν άλλαξε μέσα στους αιώνες, ούτε ο
χριστιανισμός, ούτε ο Διαφωτισμός, ούτε ο σοσιαλισμός, ούτε ο εκσυγχρονισμός».

Κρίμα στους έξοχους ηθοποιούς που χωρίς τα τερτίπια της σκηνοθεσίας λάμπουν. H
Μάσχα, ο Ξάφης, ο Σακελλαρίου, ο Μπερικόπουλος, ο Γλάστρας, ο Καραμπούλας, ο
Δήμου κυρίως υπερασπίζονται με πάθος, ύφος και σκηνικό ήθος προσωπικό ο
καθένας το κείμενο.

H ηθική της ποινής

Το ηθικό δίλημμα που θέτει ο Σαίξπηρ έχει να κάνει με την ηθική της ποινής.
Με ποιο μέτρο, με ποιο κριτήριο πληρώνεται, αποτιμάται η παρεκτροπή, η αδικία
και η αυθαιρεσία και πώς αποκαθίσταται ηθικά το δίκαιο που έχει κλονιστεί.
Στην περικοπή του Ματθαίου «ακούμε» το «οφθαλμός αντί οφθαλμού», αλλά και το
αισχυλικόν τίμημα: «Κάθε φόνου πληγή μ’ άλλη φόνου πληγή θα πληρώνεται». Όπως
αντιλαμβάνεστε, σε μια κοινωνία που επικαλείται τη Θεία Χάρι, τον χριστιανικό
κανόνα της Αγάπης, κυριαρχεί το δίκαιο της αντεκδίκησης και της αυτοδικίας.

Ειπώθηκε συχνά πως στο έργο αυτό του Σαίξπηρ δεσπόζει ένας ανοικτίρμων
μηδενισμός, μια νιτσεϊκή ηθική πολλούς αιώνες πριν από τον Νίτσε. Με τη
διαφορά πως ο Γερμανός περιέγραφε μια φιλοσοφική ουτοπία, ενώ ο Άγγλος μια
άγρια διαχρονική πραγματικότητα.

INFO

«Με το ίδιο μέτρο». Στο θέατρο «Πόρτα» (Μεσογείων 59. Τηλ. 210.7711.333)