Άνθρωποι και τρωκτικά

Από την παράσταση «Άνθρωποι και ποντίκια» που παίζεται στο θέατρο της «Άνοιξης» με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Πιατά

Εκεί γύρω στα ’50, που ρουφάγαμε τα έργα του, εισπράτταμε (πώς αλλάζουν οι
καιροί!) έναν γνήσιο αέρα μιας δημοκρατικής κοινωνίας, όπου κυριαρχούσε ο
αγώνας για το δίκαιο, η αθωότητα ενός φερέλπιδος λαού που πάλευε εναντίον των
αντιξοοτήτων και η τρυφερότητα προς τα πλάσματα του θεού που περιπλανιούνται
χωρίς πυξίδα αλλά με κάποια πρωτόγονη αλλά αυθεντική ορμή.

«Τα σταφύλια της οργής», το «Τορτίλα Φλατ», το «Άνθρωποι και ποντίκια» μάς
συνόδευαν αρκετά χρόνια ώσπου ο Στάινμπεκ έγινε αυτοβούλως (;) εθνικιστής
προπαγανδιστής του πολέμου στο Βιετνάμ. Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο, θα μου
πείτε. Ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος. Αλλά να, όταν ξαναγυρίζουμε στις
αγάπες της εφηβείας μας μ’ αυτό το αφόρητο φορτίο, έχουμε χάσει την παλιά μας
όρεξη. Παρ’ όλα αυτά δεν μπορείς να μείνεις ασυγκίνητος αν ξαναδείς στο σινεμά
τα «Σταφύλια της οργής» του Φορντ ή στο θέατρο το «Άνθρωποι και ποντίκια». Τη
διασκευή αυτής της νουβέλας για το θέατρο την είχε πρωτοπαρουσιάσει ο Κουν στο
Εθνικό το 1952, αν δεν απατώμαι, με τον Βασίλη Διαμαντόπουλο (Τζορτζ) και Λένι
τον υπέροχο Θάνο Κωτσόπουλο. Νομίζω πως η παράσταση αυτή είχε περάσει και στο
αξέχαστο «Θέατρο της Κυριακής» της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Την είχα ακούσει,
αλλά δεν μπορώ να πιστοποιήσω τη διανομή.

Το έργο αυτό είναι ένα μικρό αριστούργημα. Και μόνο αυτό να είχε γράψει ο
Στάινμπεκ, όπως το «Γέρος και η θάλασσα» ο Χεμινγουέι, θα είχε πάρει τη θέση
του στην παγκόσμια λογοτεχνία. Και δεν έκανα τυχαία την αναφορά. Στο βάθος
στην ουσία τα δύο έργα συναντιούνται. Και έχω την εντύπωση πως θα μπορούσαν να
χαρακτηριστούν γνήσιες σύγχρονες τραγωδίες. Ο Λένι είναι ένας ανώριμος άντρας,
αφελής, αθώος, πρωτόγονος, σχεδόν νήπιος (με την αρχαία σημασία της λέξης).
Ένας Ηρακλής με παιδική, τρυφερή ψυχή. H πολλή τρυφερότητα και η ανεξέλεγκτη
ρώμη του είναι η καταστροφική του μοίρα. Ό,τι αγαπάει, ό,τι τρυφερά και αθώα
πλησιάζει, ό,τι αγκαλιάζει το πνίγει γιατί δεν μπορεί να ελέγξει την τερατώδη
μυϊκή του δύναμη.

Όπως σε όλα τα μεγάλα κείμενα, στο έργο αυτό ο Αμερικανός συγγραφέας
επεξεργάζεται το μοτίβο του ήρωα-καταλύτη, της μύγας στο γάλα, του κόκκου
άμμου στην ουρήθρα, που έγραψε μιλώντας πρώτος για την πιθανοθεωρία ο Πασκάλ.

Ο Στάινμπεκ εισάγει τον αντιήρωά του σ’ ένα πεδίο ανελέητου ανταγωνισμού, όπου
η μοναξιά των απόμαχων, η λαγνεία, το κέρδος, η καταπίεση, το ένστικτο της
αυτοσυντήρησης και οι ανεξέλεγκτες ορμές καθορίζουν τις ανθρώπινες αντιδράσεις
μέσα στο γενικό πλαίσιο, γενεσιουργό των αιτίων, των οικονομικών μηχανισμών,
που παράγουν εκμετάλλευση και αλλοτρίωση. Και ο καταλύτης, όπως ο Μίσκιν στον
«Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι, αναστατώνει το παν, το απορρυθμίζει. Αλλά στην
παραβολή του τίτλου, ποιος είναι ο άνθρωπος και ποια τα ποντίκια; Πόσο
πολιτισμένοι είναι οι αγριάνθρωποι του αμερικανικού κάμπου που ορμάνε χωρίς
χαλινό στο τυρί και στο θηλυκό χωρίς να καταλάβουν πως το τυρί είναι δολωμένο
στη φάκα και το θηλυκό πυλώνας που οδηγεί στην πτώση; Και πόσο ζωώδης είναι
ένας αθώος, σχεδόν α-συνείδητος, νηπιώδης άνθρωπος που παίρνει δύναμη από τη
φύση και μόνο;

Το έργο του Στάινμπεκ είναι μια αριστουργηματική λογοτεχνική σπουδή πάνω στη
βία, στον πολιτισμό, στην ηθική και στη φύση. Τα ερωτήματα αν η φύση παράγει
βία ή ο πολιτισμός και κατά πόσο το φυσικό είναι ηθικό και ο πολιτισμός, κατά
τη Φροϋδική άποψη, πηγή ανηθικότητας και δυστυχίας, κυριαρχούν υποδορίως στο
έργο.

Σε πρώτη ματιά και με τα γνωστά κριτήρια, το έργο του Στάινμπεκ είναι
ρεαλιστικό, σχεδόν νατουραλιστικό. Κάποιος ταξινόμος θα μπορούσε να αναγάγει
το κείμενο στη λογοτεχνική σχολή του γαλλικού νατουραλισμού του Ζολά και του
Μοπασάν. H «Γη», το «Ανθρώπινο κτήνος» και η «Νανά» του Ζολά έχουν όντως
εμφανέστατη πυρηνική συγγένεια με τα έργα του Στάινμπεκ και του Χεμινγουέι. H
διαφορά έγκειται στην υποδομή, την παιδεία και τη γενικότερη κουλτούρα και των
Αμερικανών συγγραφέων έναντι των Γάλλων και στην προσληπτική ικανότητα των
αναγνωστών και των δύο σχολών. Ο γαλλικός θετικισμός που υπόκειται στους
Γάλλους νατουραλιστές είναι σαφώς ορθολογιστικός και άθεος, χωρίς μεταφυσικό
τρόμο.

Οι Αμερικανοί μέσα στον πρωτογονισμό της ιστορίας τους και του τοπίου τους
εισάγουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, αδιάφορο, τον προτεσταντικό πουριτανισμό
τους, άρα και τη συνακόλουθη ηθική διδακτική και την καθηκοντολογία της
κουλτούρας τους.

Γι’ αυτό ο Λένι πρέπει να εκτελεστεί, όπως το γέρικο σκυλί, όπως τα άλογα όταν
γεράσουν. Στον γαλλικό θετικιστικό ρεαλισμό η κοινωνία είναι το δοχείο της
καθάρσεως. Στον αμερικανικό πουριτανισμό η Θεία Δίκη, ναι ένας θεός-Γιαχβέ που
δεν ανέχεται τις παρεκκλίσεις από τον κανόνα, έστω κι αν η παρέκκλιση είναι η
αθωότητα και η φυσικότητα και κανόνας η βία, η εκμετάλλευση και η αλλοτρίωση.

Ο Γιάννης Μαργαρίτης, που διασκεύασε τη νουβέλα σε θεατρικό κείμενο, φάνηκε να
φοβήθηκε τον ωμό νατουραλισμό της και ενέταξε και κάποια μουσικοχορευτικά
ιντερμέδια που εκτελούν οι άγριοι, θηριώδεις στα ήθη αλλοτριωμένοι εργάτες
γης. H Σεσίλ Μικρούτσικου, που χορογράφησε με θαυμάσιο ύφος αυτά τα ιντερμέδια
πατώντας πάνω στη μουσική και χορευτική παράδοση της Άγριας Δύσης, έκανε καλή
δουλειά αυτονόμως. Αλλά νομίζω πως αυτές οι ανάσες ζημίωσαν το κλίμα που
επιζητεί ο συγγραφέας, το αλλοίωσαν.

Αντίθετα, το σκηνικό περιβάλλον και τα κοστούμια της Καρμεντσίτα Μπροσμπόγιου
ήταν εξαίρετο εικαστικό στοιχείο.

Φοβάμαι πως οι ηθοποιοί, πλην του Πιατά, προσπάθησαν να βρουν άκρη με τους
ρόλους τους καταφεύγοντας σε μιμήσεις, σχεδόν καμώματα, ξεσηκωμένα από τα
αμερικανικά φιλμ. Ο σκηνοθέτης Γιάννης Μαργαρίτης, για να μην παγιδευτεί σε
γραφικότητες, τους οδήγησε σε μια δήθεν brutalite που έδειχνε την πλαστή της
συνταγή. Ο εμπειρότερος Σιακάρας είχε στιγμές αυθεντικές, αλλά δεν απέφυγε την
καουμπόικη πόζα.

H Χρυσάνθη Δούζη είναι ηθοποιός με έντονη παρουσία και εσωτερικό πάθος, αλλά
πάντα υπερβάλλει, σπάει το περίγραμμα, εκτοξεύει το σχήμα της. Στην παράσταση
είχε και το δύσκολο στοίχημα να κερδίσει. Να παίξει την αλκοολική ανάφτρα. Και
το μεθύσι δύσκολα παίζεται στη σκηνή.

Ο Πιατάς έδωσε ρέστα. Έπλασε τον ρόλο της ζωής του, κέρδισε το στοίχημα.
Λιτός, μετρημένος, ουσιαστικός, με πλήρη έλεγχο της εξωτερικής και εσωτερικής
τεχνικής.

H γεροντοκόρη και ο απατεώνας

O Άλκις Κούρκουλος στην παράσταση «O μυστήριος Mr Love»

Στο θέατρο «Ιλίσια-Βολανάκης» παίζεται ένα ευφυές κωμικοτραγικό ειρωνικό έργο
της Karoline Leach. «Ο μυστήριος κ. Love» μεταφρασμένο από τον Γιώργο Βάλαρη
και διασκευασμένο από τη Μιμή Ντενίση. Πρόκειται για την ιλαροτραγική
συνάντηση ενός δανδή απατεώνα στο Λονδίνο του 1912 και μιας ασχημούλας
γεροντοκόρης. H συγγραφέας ισορροπεί με μέτρο πάνω σ’ ένα τεντωμένο σκοινί
όπου απαιτείται να συνυπάρχουν ο κυνισμός με την αφέλεια, η στρατηγική της
απάτης με την ανακάλυψη του έρωτα, η μοναξιά με τον συμβιβασμό, ο εξευτελισμός
με την αξιοπρέπεια.

H Έλλη Παπακωνσταντίνου καθοδήγησε με γούστο, αίσθηση μέτρου και χιούμορ τους
δύο ταλαντούχους ηθοποιούς.

Τα σκηνικά και τα κοστούμια της νεαρής Ντένης Βαχλιώτη θεατρικώς πρόσφορα.

Ο Άλκις Κούρκουλος είναι ηθοποιός με πλήρη έλεγχο των μέσων του, πηγαίο
χιούμορ, έξοχη κίνηση και αίσθηση του στυλ της εποχής. H Ελένη Καστάνη
απολαυστική σ’ έναν ρόλο που σπάει κόκαλα, αφού πρέπει να συγκεραστούν
αφέλεια, τρυφερότητα, αμηχανία, μοναξιά, εξωτερική δυσμορφία και εσωτερική
ομορφιά. Έξοχη.

INFO

«Άνθρωποι και ποντίκια». Στο θέατρο της «Άνοιξης» (Γερμανικού 20,
Μεταξουργείο. Τηλ. 210-5238.870)

«O μυστήριος Mr Love». Στο θέατρο «Ιλίσια – Βολανάκης» (Παπαδιαμαντοπούλου 4,
Τηλ. 210- 7210.045)