Φανταστικός ρεαλισμός

H Μάρθα Βούρτση με την Εβελίνα Παπούλια και τον Γιάννη Βούρο στην παράσταση «Τα δέντρα πεθαίνουν όρθια» που παίζεται στο θέατρο «Βεάκη»

Και στους μεγάλους κλασικούς της ισπανικής Λογοτεχνίας και του θεάτρου, τον
Λόπε ντε Ρουέδα, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Καλντερόν αλλά και τον Θερβάντες,
υπάρχει ένας εξαίσιος συνδυασμός πραγματικότητας και «άλλης» πραγματικότητας,
για να θυμηθώ τον έξοχο τίτλο μιας ποιητικής συλλογής του Άθω Δημουλά. Εκεί
που οργιάζει το ονειρικό στοιχείο, εκεί όπου βρικολακιάζουν στους εφιάλτες
παραμορφωμένα τα είδωλα της πραγματικότητας εισβάλλει αιφνίδια ωμή η
καθημερινότητα τσαλαβουτώντας με τα τσόκαρά της στη λάσπη. Πουθενά αλλού εκτός
Ισπανίας ο καθολικισμός δεν πήρε στην αισθητική του διατύπωση τόσο τερατώδεις
διαστάσεις. Πιθανόν το εκρηκτικό μείγμα που είναι ο ισπανικός πολιτισμός,
αραβισμός, μεσαιωνική Ευρώπη, Ιερά Εξέταση, Ίβηρες και Κέλτες, Αριστοτέλης,
Ακινάτης και Αυγουστίνος, Βάσκοι, συντελεί σε ένα ήθος το οποίο εκφράζεται με
την αμετάφραστη λέξη-κλειδί Ντουέντε που ίσως θα συγγενεύει με τον ορθόδοξο
όρο χαρμολύπη, αλλά και τον όρο οίστρος ακολασίας, νηφάλια μέθη κ.λπ. Ο
Χατζιδάκις σε ένα υπέροχο δοκίμιό του για το ζεϊμπέκικο και τον οίστρο της
απελπισμένης μοναξιάς του βρίσκει επιχειρήματα στο ανεπανάληπτο δοκίμιο του
Λόρκα για το Ντουέντε. Για όσους είναι οικειότερες άλλες τέχνες, πέραν της
Λογοτεχνίας και του θεάτρου της Ισπανίας, παραπέμπω στη ζωγραφική του Πικάσο,
του Χουάν Γκρις, του Νταλί προπάντων και στον κινηματογράφο του Μπουνιουέλ και
του Αλμοδόβαρ. Σε προέκταση αυτής της παράδοσης εντάσσεται και η
νοτιοαμερικανική ισπανόφωνη Λογοτεχνία με τον παράδοξο Φανταστικό της
Ρεαλισμό.

Ο Αλεσάντρο Κασόνα είναι τυπικός εκπρόσωπος του φανταστικού ρεαλισμού
στο θέατρο δίπλα στον μπαρόκ συμβολισμό του Βάλιε Ιγκλάν και στον ποιητικό
υπερρεαλισμό του Λόρκα. Στην Ελλάδα γνωρίσαμε αυτόν τον συγγραφέα το 1957,
όταν στο Εθνικό Θέατρο ανέβηκε το σκοτεινό του δράμα «H Κυρά της Αυγής» με την
Αρώνη και την Καρέζη. Τότε στο κοινό μας φάνηκε σχεδόν ποιητικά αστήρικτο
γιατί δεν ακουμπούσε πάνω στη λαϊκή μας παράδοση. H Κυρά της Αυγής του έργου
είναι ο θάνατος που στα ισπανικά, όπως και σε άλλες λατινογενείς γλώσσες,
είναι ουσιαστικό θηλυκού γένους, αντίθετα με τον θάνατο-Χάρο της αρχαίας και
νεοελληνικής παράδοσης. Το 1957 το έργο είχε φανεί γοητευτικά μαγικό αλλά
απόμακρο.

Μόνο αργότερα, όταν ήρθαν «Τα δέντρα που πεθαίνουν όρθια» και κράτησαν
στη σκηνή δύο χρόνια, ο Κασόνα με το λαϊκότερο αλλά αρκούντως ποιητικό του
μελόδραμα έγινε αγαπητός. Όταν βλέπει κανείς ξανά, όπως τώρα που ξαναπαίζεται
στο θέατρο «Βεάκη», αυτό το μαστοράδικο έργο διαπιστώνει τον πιραντελισμό του
αλλά και ξεκαθαρίζει πως η ισπανική ψυχή και η σικελική βρίσκονται σε μια
υπόγεια αλλά ευθεία επικοινωνία. Και στους δύο μεσογειακούς αυτούς ποιητές του
θεάτρου κυριαρχεί η θεατρικότητα αυτή καθεαυτή, δηλαδή το πάντρεμα του είναι
και του φαίνεσθαι, του ρεαλισμού και της μεταφυσικής, της πεζότητας και της
ποίησης.

«Τα δέντρα πεθαίνουν όρθια» είναι ένα, ως υπόθεση, καραμπινάτο μπουλβάρ με όλα
τα τυπικά γνωρίσματα της συνταγής του μελό. Άσπρο-μαύρο, κακία-αφέλεια,
όνειρο-πραγματικότητα, αλήθεια-ψεύδος εναλλάσσονται και αλληλοπεριχωρούνται.
Αν όμως σώζεται το όλον από τη ρηχότητα και την εύκολη συγκίνηση του μελό,
είναι το άλας του υπερρεαλισμού, ένα υπερβατικό στοιχείο που λειτουργεί σαν
καλειδοσκόπιο και διαχέει το είδωλο της μελοδραματικής υπόθεσης σε υπέροχες
δέσμες φωτός, σαν εξαίσια πυροτεχνήματα φαντασίας. Είναι σαν μια πουτίγκα που
γευτήκατε κάποτε και δεν την ξεχνάτε γιατί είχε ποτιστεί με ρούμι Τζαμάικας ή
σαν τις φακές της μητέρας σας, η οποία πετύχαινε πάντα τη δόση του ξιδιού.
Ήταν μια πουτίγκα ή φακές και συνάμα κάτι άλλο!!

Ο Κασόνα κατέχει αυτό το μυστικό: με μια πρέζα ποιητικού υπερρεαλισμού, με μια
δόση παράδοξου, μυστηρίου, ανεξήγητου μετατρέπει μια συνηθισμένη εμπορική
συνταγή θεάτρου σε υπέρτατη αισθητική απόλαυση. Ο Κασόνα από την αρχή μάς
παρουσιάζει τα εργαλεία του, την ποιητική του μέθοδο, θεατρικότητα,
μεταμόρφωση, ψευδαίσθηση, ποιητική απάτη, κράμα ονείρου και πραγματικότητας.

Ισορρόπηση στυλ

Στο θέατρο «Βεάκη» είδαμε μια καλοστημένη παράσταση σε μετάφραση και διασκευή
του Γιάννη Βούρου, ο οποίος έχει την ευθύνη της σκηνοθεσίας και πρωταγωνιστεί.
Ο σκηνικός χώρος της Χριστίνας Κωστέα φωτισμένος από τον Αναστασίου είναι
πρόσφορος για να τελεστεί η μαγεία και η ψευδαίσθηση. Ο Ιάκωβος Δρόσος
εξασφάλισε με ιδιάζουσες νότες το μουσικό υπέδαφος.

H σκηνοθεσία, χωρίς τολμηρές λύσεις, περιορίστηκε στην ισορρόπηση των διαφόρων
στυλ που μοιραία κουβαλούν οι ηθοποιοί και στην καθαρή ανάγνωση καταστάσεων,
συγκρούσεων και χαρακτήρων.

Ο ίδιος ο Βούρος διέτρεξε με ασφάλεια την απόσταση από τον φιλανθρωπικό
επαγγελματισμό στην ανακάλυψη του αυθεντικού έρωτα με στέρεα τεχνική και λιτά
μέσα. Αποκάλυψη η νέα υποκριτική όψη της Εβελίνας Παπούλια. Μια σταρ του
μιούζικαλ και της τηλεοπτικής τεχνικής κατόρθωσε να μεταμορφωθεί σε γνήσια
δραματική ηθοποιό με εσωτερικότητα, έξοχες σιωπές, πλούσια και κλιμακωτή
ανάπτυξη συναισθημάτων. Σπάνια έχω δει στη σκηνή να παίζεται με τόση εκρηκτική
απλότητα η μελαγχολία, η απελπισία. Βλέποντάς την διέκρινα μια έξοχη προσεχή
υπόδυση της Ερσίλιας Ντρέι του «Να ντύσουμε τους γυμνούς» του Πιραντέλο.

Τι να γράψει κανείς για τη Μάρθα Βούρτση. Πόσο λείπει αυτή η μείζων υποκριτική
πληρότητα από το θέατρό μας επειδή σπάνια η Βούρτση μάς τη χαρίζει. Ρεσιτάλ
γνησιότητας, δραματικής λιτότητας και πυρηνικής συγκινησιακής φόρτισης.

Ο Ιάκωβος Ψαρράς είναι ηθοποιός με κύρος, μέτρο και κάτοχος της τεχνικής των
αποχρώσεων. Λάμπει. Δίπλα τους η πάντα μετρημένη και ουσιαστική Τουντοπούλου,
ο Χαλεπλής, ο Στάθης Νικολαΐδης. Υπερβολική καρικατούρα η Σαλίνα Γαβαλά.

Ο Χρήστος Ευθυμίου σ’ έναν καίριο αντιπαθή ρόλο έδειξε πως γνωρίζει να
φτιάχνει τύπο από το λίγο που του προσφέρει το κείμενο και γνωρίζει τι
σημαίνει ρυθμός, όταν μάλιστα ο συγγραφέας τού έχει επιφυλάξει να ανατρέψει το
σχέδιο και να προσφέρει την ευκαιρία να απογειωθεί το μελόδραμα με την τελική
του άρια.

Διάλογοι με εσωτερική δύναμη

Στο θέατρο «Altera Pars» είδα την τελευταία παράσταση δύο Διαλόγων της
Ναταλίας Γκίνσμπουργκ, που μετέφρασε και σκηνοθέτησε με μέτρο και γνώση των
ρυθμών ο Πέτρος Νάκος. Τα κείμενα, παρ’ ότι φαίνονται τετριμμένα (συζυγικά και
ερωτικά αδιέξοδα), έχουν μια ενδιαφέρουσα εσωτερική δύναμη. H σκηνοθεσία τα
αξιοποίησε. H Μίνα Χειμώνα στους δύο διαφορετικούς ρόλους, στον «Διάλογο» και
στον «Κορμοράνο», έδειξε τα πλούσια προσόντα της, μια εσωτερική τεχνική πλήρως
ελεγχόμενη και μια εξωτερική τεχνική εντυπωσιακή. Ο Κώστας Τερζάκης, χωρίς να
διασαλέψει την ισορροπία, υστερεί σε εσωτερικότητα και καθαρό λόγο.

INFO

«Τα δέντρα πεθαίνουν όρθια». Στο θέατρο «Βεάκη» (Στουρνάρη 32. Τηλ. 210-5223.522)