Aπροσδιοριστία

O Σταμάτης Φασουλής με την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη και την Όλια Λαζαρίδου στην παράσταση «Ωραία χρόνια» που παίζεται στο θέατρο «Χορν»

Περίπου η παραπάνω μηδενιστική σκέψη του Γοργία, πυκνή διατύπωση όλης της
σοφιστικής, αλλά και του απαισιόδοξου νεώτερου κλάδου της, του σκεπτικισμού,
μού φαίνεται συχνά πως υπόκειται σε όλη τη δραματουργία του Πίντερ.

Χωρίς πάντως αμφιβολία, ο πιντερισμός είναι ένας άκρατος υποκειμενισμός και
μια απόλυτη σχετικοκρατία. Αν δεν μεσολαβούσε και ο αγγλικός εμπειρισμός και η
σύγχρονη εφαρμογή του στην ψυχολογία της συμπεριφοράς, δεν θα έβρισκα πολλούς
λόγους να μη θεωρήσω πως ο Πίντερ ακολουθεί τη σχετικοκρατία του Πιραντέλλο. H
διαφορά εκτός των άλλων έγκειται και στην έμφυτη ιταλική τάση προς τη ρητορεία
και το μελόδραμα ή ακόμη και το γκροτέσκο. Ο Πίντερ δανείζεται συχνά τις
στάσεις του Όσκαρ Ουάιλντ αλλά και την ειρωνεία του μέσα στην τυπικότητα του
αγγλικού φλέγματος και τον ενδιάθετο αυτοσαρκασμό. Από την άλλη, ορθά έχει
παρατηρηθεί πως ο Πίντερ οφείλει τον μηδενισμό του στην απελπισία του Μπέκετ
από τη μια και τη διαλεκτική μέθοδο του Μπρεχτ από την άλλη.

Όλες αυτές οι επιρροές δεν εμποδίζουν να είναι το έργο του Πίντερ από
τα πλέον αυθεντικά, πρωτότυπα και απολύτως ξεκάθαρα όσον αφορά την τεχνική
τους, αλλά και τους ιδεολογικούς και υπαρξιακούς στόχους τους.

Ο κόσμος των έργων του Πίντερ είναι ένα κατακερματισμένο σύμπαν, οι αναμνήσεις
είναι ράκη, θραύσματα ενός παρελθόντος που δεν μπορεί να ανασυσταθεί και να
συγκροτηθεί σε ενιαίο σύνολο. H αριστοτελική αρχή της ταυτότητας έχει
καταρρεύσει, πράγμα που διαπιστώνεται και από τις πιο προχωρημένες
επιστημονικές θεωρίες. Π.χ. η απροσδιοριστία και η αρχή της αβεβαιότητος, αλλά
και η παράλληλη θεωρία της σχετικότητας δεν μπορούν να εγγυηθούν πως κάτι
είναι ο εαυτός του ή το σύνολο των γνωρισμάτων του. Αν ένα απειροελάχιστο
τεμάχιο ύλης μπορείς να το αντιληφθείς ως μάζα, σου διαφεύγει ως ταχύτητα και
όταν το παρατηρείς να τρέχει με την ταχύτητα του φωτός, τότε η μάζα του έχει
μηδενιστεί.

Έτσι λέει ο Πίντερ γίνεται περίπου με τη μνήμη και τη συνείδηση, φορέα της
μνήμης.

H απλοϊκή ρεαλιστική θεωρία του Αριστοτέλη ότι η συνείδηση, το πνεύμα,
αποτυπώνει την εξωτερική πραγματικότητα όπως είναι και αντίστροφα η εικόνα του
πνεύματος για τα πράγματα είναι πιστή μίμηση της πραγματικότητας, έπειτα από
τις σύγχρονες αλλά και τις λίγο παλιότερες επιστημονικές θεμελιώσεις, δεν
γίνεται πλέον αποδεκτή.

Πρέπει εδώ να πω εν παρενθέσει πως όπως οι νόμοι της κληρονομικότητας,
η μελέτη της εγκληματικής προσωπικότητας και η εμφάνιση της ψυχιατρικής στα
τέλη του 19ου αιώνα επηρέασαν τα έργα του Ίψεν, του Ζολά και του Στρίντμπεργκ
αντίστοιχα, έτσι και στα τέλη του 20ού αιώνα ο μαρξισμός, η απροσδιοριστία και
ο άθεος υπαρξισμός επηρέασαν καταλυτικά το έργο του Μπρεχτ, του Πίντερ και του
Μπέκετ αντίστοιχα. Θεωρώ πως ένα από τα αριστουργηματικότερα μεταπολεμικά έργα
είναι το «Ωραία χρόνια» του Πίντερ. Οπωσδήποτε όμως είναι το πλέον
αντιπροσωπευτικό της δραματουργικής του επανάστασης.

Αν πρέπει να βρούμε, σώνει και καλά, κι άλλες πηγές της έμπνευσής του θα έλεγα
πως δεν θα δίσταζα να αναφερθώ στο Νέο Μυθιστόρημα, κυρίως το γαλλικό. Πρέπει
να τονίσω πως ο Ρομπ Γκριγιέ, η Σαρώτ, ο Σιμόν κ.ά. γύρισαν την πλάτη στην
καρτεσιανή λογική και θεμελίωσαν τη θεωρία τους και την πρακτική τους στον
αγγλικό εμπειρισμό του Χιούμ και του Λοκ. Εισήγαγαν την επιστημονική
παρατήρηση, την αντικειμενική ματιά, την ψυχρή ουδετερότητα στην αφήγηση των
συμβάντων που καταγράφουν. Εγκαταλείπουν τον συγγραφέα – θεό που γνωρίζει και
τις πλέον μύχιες σκέψεις, τα κίνητρα και τα τραύματα των ηρώων του. Αυτοί
καταγράφουν συμπεριφορές, αντιδράσεις, απόψεις όπως η παρατήρηση έξωθεν τούς
τις προμηθεύει.

Αυτό κάνει και ο Πίντερ. Ποτέ δεν μαθαίνουμε τα κίνητρα των ηρώων του.
Από το παρελθόν τους ακούμε κάτι ασύνδετα κομμάτια μνήμης που πασχίζουν να
σχηματίσουν κάτι συγκεκριμένο, αλλά ματαίως – το παν ρει. H μόνη πεποίθηση των
προσώπων είναι πως τα πάντα τελούν υπό αμφισβήτηση, είναι εκκρεμή, ρευστά,
αβέβαια και παραπλανητικά. Το «είναι» συχνά παρουσιάζεται ως «φαίνεσθαι» και
το «φαίνεσθαι» υποδύεται παγίως το «είναι». H ακροτελεύτια πρόταση του
Τρακτάτους του Βιντγκενστάιν «Για ό,τι δεν μπορώ να μιλήσω, σωπαίνω»,
κατακυριεύει τις προσπάθειες για επαφή και επικοινωνία στα έργα του Πίντερ.

Στα «Ωραία χρόνια» ανάμεσα σε ένα ζεύγος που προσπαθεί να συγκροτήσει το παζλ
του παρελθόντος του παρεμβάλλεται η επίσκεψη μιας τελείως απροσδιόριστης και
αβέβαιης υπάρξεως ή μάλλον αμφισβητούμενης και αμφιλεγόμενης νεκρής (;) πλέον
παλαιάς φίλης τής συζύγου και φαντασιακής ερωμένης του συζύγου.

H απόπειρα να συμπληρωθεί το μωσαϊκό είναι χωρίς μεγάλα κέρδη. Σπαράγματα
μνήμης, κουρέλια επιχειρηθείσας συζήτησης, ματαιωμένοι πόθοι, αγγίγματα που
έχουν αφήσει σημάδια στο δέρμα αλλά είναι κενά νοήματος, συγχύσεις του
συνειδητού και του υποσυνείδητου, ψευδαισθήσεις και παραπλανητικές προβολές
επιθυμιών. Ιδού η απονενοημένη προσπάθεια να δοθεί περιεχόμενο σ’ ένα παρελθόν
που έχει αφήσει μια μάλλον ζεστή σχέση.

H σκηνοθεσία δίδαξε σχέσεις

Ποτέ δεν μαθαίνουμε τα κίνητρα των ηρώων τού Χάρολντ Πίντερ. Από το παρελθόν τους ακούμε κάτι ασύνδετα κομμάτια μνήμης που πασχίζουν να σχηματίσουν κάτι συγκεκριμένο, αλλά ματαίως

Στο θέατρο «Δημήτρης Χορν» ο Σταμάτης Φασουλής μετέφρασε, σκηνοθέτησε και
κράτησε τον μοναδικό αντρικό ρόλο στα «Ωραία χρόνια». H μετάφραση απέδωσε με
ακρίβεια την ασθματική γραφή του Πίντερ με τα κενά μνήμης, τα ανεπίδοτα, τις
μισές φράσεις, τα απροσδόκητα σχήματα, τις ερεθιστικές και συχνά λυρικότατες
και τρυφερές αποστροφές.

H σκηνοθεσία δίδαξε σχέσεις. Ο Πίντερ γράφει θέατρο καταστάσεων, αλλά οι
καταστάσεις είναι ακόμη στηριγμένες στο γεγονός πως ο άνθρωπος είναι ζώον
ομιλούν. Τα πρόσωπά του συζητούν, ζητούν, ψάχνουν, επιδιώκουν επαφή. Γι’ αυτό
και το θέατρο του Πίντερ είναι θέατρο ηθοποιών και μάλιστα ηθοποιών που
απαιτείται να έχουν σιδερένια εξωτερική τεχνική και αυτοματοποιημένο πλούτο
συναισθημάτων (εσωτερική τεχνική). Το μυστικό μιας πιντερικής παράστασης είναι
μυστικό ρυθμών, χρόνωσης (τάιμινγκ) και παύσεων. Βρήκα τον Φασουλή ηθοποιό
στις καλύτερες στιγμές του. Ξεκομμένος (και πώς όχι) από μια αγγλικής
ιθαγένειας υποκριτική, έδωσε τον ρόλο του και τους άλλους δύο γυναικείους με
ήθος και συμπεριφορά ευρωπαϊκότερη.

Γεμάτος ειρωνεία, χιούμορ πικρό, αλλά και ψυχολογικά μετέωρος ακόμη και
τρομαγμένος υπαρξιακά, ο Φασουλής έπαιξε τον Ντήλυ.

H Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στον ρόλο της παρείσακτης έφερε την αλαζονική
ομορφιά της, την ερωτική της προπέτεια, τον ναρκισσισμό της στα ίσα με τις
απαιτήσεις του ρόλου της Άννας. Αυτή η ηθοποιός εκπέμπει μια απειλή και στον
συγκεκριμένο ρόλο αυτό το σκηνικό της ιδίωμα θριάμβευσε.

H Όλια Λαζαρίδου στην ωριμότητα του ταλέντου της ενσάρκωσε την Κέιτ με
πρώτης τάξεως υποκριτικά υλικά.

Έξοχοι ρυθμοί, παύσεις μεστές με νόημα, στάσεις σημαίνουσες και λιτές
κινήσεις, αλλά με εσωτερική δυναμική σαν αιλουροειδές που φερμάρει. Θαυμάσιο
το σκηνικό του Γαβαλά και υπέροχα τα κοστούμια του Γ. Ελευθεριάδη, οι φωτισμοί
του Παυλόπουλου «έγραψαν» δραματουργικά. Ο Ιάκωβος Δρόσος διακριτικά προσέφερε
το μουσικό υπέδαφος.

INFO

«Ωραία χρόνια» στο θέατρο «Χορν» (Αμερικής 10. Τηλ. 210.36.12.500)