Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Μια έγχρωμη, ονόματι Steefenie Wicks, έψαξε να βρει ποιος ήταν ο φωτογράφος
των γυάλινων αρνητικών που έπεσαν μια μέρα στα χέρια της. Ύστερα από αρκετό
ψάξιμο ανακαλύπτει πως ανήκουν σε Έλληνα μετανάστη που έφθασε στην Αμερική
στις αρχές του εικοστού αιώνα. Το (αμερικανοποιημένο) όνομά του είναι Leon
Pantoti. Εάν οι «Νύφες» του Παντελή Βούλγαρη θα είχαν συνέχεια, ο Leon Pantoti
πιθανότατα να έπαιζε τον ρόλο του φωτογράφου που «απαθανατίζει» τις νύφες αφού
περάσουν από το Έλις Άιλαντ. Στην πραγματικότητα ο ίδιος είχε ανοίξει
φωτογραφείο με το όνομα «Photo Studio Patris» στο Σαν Φρανσίσκο και
φωτογράφισε Έλληνες και Αμερικανούς από το 1914 έως το 1922. Οι φωτογραφίες
του «ταξίδεψαν» και στην Αθήνα σε έκθεση που τιτλοφορείται «Το βλέμμα της
ελπίδας».

***

Φωτογραφίες παιδιών, μανάδων, εργατών, φτωχών και «προκομμένων», εργένηδων ή
νιόπαντρων. Κορίτσια σε μικρή ηλικία που παντρεύονται άνδρες σε ώριμη ηλικία.
Έτσι συμβαίνει συνήθως στην ξενιτιά και σήμερα. Τα κορίτσια πρέπει οπωσδήποτε
να βρουν μια συζυγική προστασία. Το να είσαι γυναίκα σημαίνει να είσαι δυο
φορές ξενιτεμένος. Πρέπει να κάνεις τα πάντα μέσα στο σπίτι, συχνά υπό την
εξουσία ενός «παραδοσιακού» άνδρα που συμπεριφέρεται σαν εργοδότης. Και έξω
από το σπίτι υπό την εξουσία του πραγματικού εργοδότη. Σε μια από τις
φωτογραφίες του Pantoti η νύφη προτάσσει το δεξί της πόδι προσπαθώντας να
προβάλει το νάζι της και ταυτόχρονα να μεταδώσει την αίσθηση μιας άνετης ζωής
που την περιμένει από εδώ και πέρα. H άσπρη κάλτσα όμως που φοράει για τη
«μεγάλη μέρα» προδίδει την άνεσή της: είναι μεγαλύτερη από το πόδι της. Το
όνειρο μιας καλύτερης ζωής με μια κάλτσα πολύ μεγαλύτερη από το πόδι της. Όλα
είναι μέσα σ’ αυτή τη φωτογραφία: το όνειρο, η προσποίηση, η σκληρή
πραγματικότητα, το κωμικό στοιχείο. Και η ξενιτιά είναι όλα αυτά.

***

Στους απογόνους της νύφης με τη μεγάλη κάλτσα, που σήμερα θα έχουν γίνει
Αμερικανοί πολίτες, ίσως αυτή η πόζα να τους προκαλεί γέλιο. Το ίδιο δεν θα
συμβεί, άραγε, και με τους απογόνους των σημερινών μεταναστών στην Ελλάδα;
Ένας μετανάστης μού έλεγε πως μια μέρα διηγήθηκε στον εννιάχρονο γιο του
(γεννημένο στην Ελλάδα), το πώς στην αρχή της λαθραίας τους ζωής στην Ελλάδα
το σπίτι το «επίπλωναν» με καρέκλες και χαλασμένες πολυθρόνες τα οποία μάζευαν
από το «Σούπερ Μάρκετ των μεταναστών», ήτοι τους σκουπιδοτενεκέδες… Και πώς
αντέδρασε ο γιος του; «Μπαμπά ντρέπομαι» – του λέει – «που έχεις κάνει τον
ζητιάνο»! H ιστορία της ξενιτιάς τελικά κάνει κύκλους. Και επειδή κάνει
κύκλους, μπορεί να αναγνωρίσει κανείς διαχρονικά τα βλέμματα της ξενιτιάς.
Γιατί η ξενιτιά δεν διαθέτει μόνο ένα βλέμμα. Διαθέτει πολλά. Για την πρώτη
γενιά επικρατεί το βλέμμα της ορφάνιας: «Σε ποια πατρίδα ανήκω πραγματικά;».
Μετά υπάρχει το βλέμμα του μετανάστη που τα καταφέρνει: υπερηφάνεια και
ματαιοδοξία. Και το βλέμμα του μετανάστη που δεν τα καταφέρνει, που αποπέμπει
αλαζονεία («δεν με θέλετε μια φορά, δεν σας θέλω δέκα!») και μνησικακία. Το
βλέμμα του ντόπιου όμως που βλέπει τον μετανάστη μένει συνήθως έξω από τον
φακό. Στην αρχή είναι γεμάτο οίκτο. Μετά γίνεται απορημένο. Στη συνέχεια
γίνεται καχύποπτο και ανήσυχο, αφού βλέπει πως ο ξυπόλητος του χθες θέλει να
του μοιάζει, να γίνει σαν κι αυτόν, ίσως και να τον ξεπεράσει. Για να περάσει
το βλέμμα του ντόπιου από τον οίκτο στην αποδοχή χρειάζεται χρόνος. Πόσος
χρόνος όμως;

* Η έκθεση «Το βλέμμα της ελπίδας» (Μασσαλίας 22, Κολωνάκι, τηλ.
210-3680.973) θα είναι ανοιχτή μέχρι τις 9 Δεκεμβρίου.

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.