Πέντε αναπλάσεις που διχάζουν

Από τον Αύγουστο, η ανανεωμένη Αθήνα έδωσε στους κατοίκους της μιαν άλλη
εικόνα στις Πλατείες Κολωνακίου, Συντάγματος, Κοτζιά, Ομονοίας και Βικτώριας.
Με αρχιτεκτονημένη εμφάνιση στο Κολωνάκι, με λευκά μάρμαρα στο Σύνταγμα, που
πρόλαβαν ήδη και λερώθηκαν από τις κολλημένες τσίχλες, με εκτυφλωτικό φως και
γυμνές επιφάνειες στην Κοτζιά, με ψευδαίσθηση πράσινου στην Ομόνοια, με ένα
απλό νοικοκύρεμα στη Βικτώρια.

Οι νέες τους όψεις προκάλεσαν συζητήσεις για το σκεπτικό της ανάπλασής τους.
Με ποια κριτήρια πολεοδομικού σχεδιασμού και αισθητικής ξεκίνησαν τα έργα;
Ποιες είναι οι συνθήκες χρήσης και οι προδιαγραφές των υλικών των
πολυσύχναστων αυτών τόπων που μεταξύ άλλων αποτελούν συγκοινωνιακούς κόμβους;
Οι νέοι χώροι επιδρούν στη φυσιογνωμία, στην κλίμακα της περιοχής και
αναδεικνύουν τις μνήμες και τους συμβολισμούς των τόπων;

«Ο μελετητής μπορεί να κάνει την πλατεία πόλο έλξης, να λύσει ένα κυκλοφοριακό
ζήτημα χρησιμοποιώντας την ή να προκαλέσει ένα χειρότερο. Να λάβει υπόψη του
το νέο φαινόμενο της πολυπολιτισμικότητας και της συγκέντρωσης των οικονομικά
εξασθενημένων ομάδων, όπως συμβαίνει στην πλατεία Κοτζιά και στην Ομόνοια»,
επισημαίνει η αρχιτέκτων Μαρία Καλτσά, μέσα από την εμπειρία της συμμετοχής
της στο έργο ενοποίησης της Αποστόλου Παύλου με τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου.

«H κλασική έννοια της πλατείας δεν υφίσταται. H πλατεία δεν είναι
καταφύγιο, δεν δημιουργεί στάση, αλλά κίνηση. Οι πλατείες σήμερα αποτελούν
εξάρσεις δημόσιων διαδρομών. Δεν θα ήταν λοιπόν σωστό να κρίνουμε τις πλατείες
με μία αισθητική και μόνο παράμετρο, αλλά να λάβουμε υπόψη και την ποιότητα
ζωής του τόπου ανάπλασης στη διάρκεια του χρόνου, με αφετηρία τη χρήση των
υλικών. Στην Ελλάδα υπάρχει μια σύμβαση, σχεδόν αξεπέραστη, που έχει να κάνει
με την προτίμηση των παραδοσιακών φυσικών υλικών (μάρμαρα, πέτρες, πωρόλιθοι)
σε ανοιχτούς χρωματισμούς αντί για σύγχρονες λύσεις που ανταποκρίνονται πολύ
καλύτερα στην αυξημένη ρύπανση της ατμόσφαιρας και στη συχνή χρήση», καταλήγει
η αρχιτέκτων.

«Σε αυτήν την πλατεία η οποιαδήποτε μελέτη θα έπρεπε να δείχνει ότι εδώ είσαι
στο κέντρο της Δημοκρατίας. Να δίνει την αίσθηση του “εκλέγω” και “συμμετέχω”
και όχι μόνο της διασκέδασης και του περνάω καλά. Αν δεν το κάνεις, υποτιμάς
την ιστορία της», τονίζει η αρχιτέκτων Μαρία Θεοδώρου, υπεύθυνη του Δικτύου
Αρχιτεκτονικής. Και μιλάει για έναν σημαντικό παράγοντα: την έλλειψη
συμμετοχής των κατοίκων και την απουσία οποιασδήποτε έρευνας που να δείχνει
τον τρόπο που οι θαμώνες βιώνουν τον δημόσιο χώρο της πλατείας. Συνήθως
κινητοποιούνται αντιδρώντας, δεν λειτουργούν με ομάδες δράσης που συζητάνε με
τους μελετητές τις ανάγκες τους, τις επιθυμίες και παρατηρήσεις τους. Κι αυτό
αφήνει κενά στην οποιαδήποτε μελέτη, αφού οι καλύτεροι σύμβουλοι είναι εκείνοι
που ζούνε από κοντά ένα χώρο.

Σύμφωνα με τον κλασικό πολεοδομικό σχεδιασμό, που ορίζει την πόλη με το κέντρο
της και τους γύρω άξονες, την επέκτασή τους και ακόμη πιο έξω τον χώρο της
ελεύθερης γης, η έννοια της πλατείας λειτούργησε ως δημόσιος χώρος όπου
συνέβαιναν γεγονότα και προσέφερε καταφύγιο στους κατοίκους από τους γρήγορους
ρυθμούς της πόλης.

Σκηνικό νεοκλασικής Αθήνας

Στην Πλατεία Κοτζιά, ο άδειος χώρος της αποτελεί ένα σκηνικό σε μια προσπάθεια
ανασύστασης της νεοκλασικής Αθήνας, υποστηρίζει η αρχιτέκτων. Μόνο που ο
νεοκλασικισμός ήταν εισαγόμενος, αφού είχε ως πρότυπο τη μίμηση της Ακρόπολης
από τους Ευρωπαίους. Αυτή η νεοκλασική Αθήνα δεν έχει άμεση αναφορά στην
Ακρόπολη, αλλά μιμείται τις ευρωπαϊκές πόλεις. H άδεια λοιπόν πλατεία μπροστά
στο Δημαρχείο (ένας σημαντικός αστικός θεσμός) με τα γύρω κτίρια που αποτελούν
την έδρα της οικονομικής εξουσίας της πόλης απηχούν την προσπάθεια σύνδεσης
της Αθήνας με την ευρωπαϊκή ιστορία.

Ομόνοια, σαν… περίσσευμα

Οι πλατείες της Αθήνας είχαν τα δέντρα τους, τα ανοίγματά τους και τους
κατοίκους που συνήθιζαν να συναθροίζονται σε αυτούς τους τόπους συνάντησης και
επικοινωνίας. H πόλη όμως μεγάλωσε, άλλαξε, απέκτησε μεγάλο αριθμό μεταναστών
αλλά και κυκλοφοριακή κίνηση. Όπως είναι η περίπτωση της Ομόνοιας. «H Ομόνοια
αποτελεί το περίσσευμα από τη χάραξη μιας κυκλοφοριακής ρύθμισης που δύσκολα
μπορεί να προσδιοριστεί ως πλατεία – ανοιχτός χαλαρός χώρος, γιατί αποτελεί το
ταβάνι ενός υπόγειου τόπου. Συμβατικά χαρακτηρίζεται υπαίθρια. Από τη γέννησή
της όμως δεν αποτελεί ολοκληρωμένο έργο. Στα τέλη του προηγούμενου αιώνα ήταν
μία πλατεία, από τα μελετημένα κομμάτια του πρώτου Πολεοδομικού Σχεδίου της
Αθήνας, που συνέδεε με το Σύνταγμα την Ακρόπολη. Τότε ήταν η συμβολή αξόνων, η
απαρχή σημαντικών διαδρομών και δεν είχε τίποτα από κάτω της. Σήμερα έχει
μείνει ως σύνδεση κάποιων σημαντικών σημείων, δεν είναι όμως απαρχή ούτε
κατάληξη», επισημαίνει η Μαρία Καλτσά.

«Στη δεκαετία του ’60 η Ομόνοια ήταν η εικόνα της μοντέρνας πρωτεύουσας με
φώτα από νέον, το σιντριβάνι και την κυκλική κίνηση των αυτοκινήτων. Το 1990,
ο σχεδιασμός των μελετητών που κέρδισαν τον διαγωνισμό την πρόβαλε ως εικόνα
μιας σύγχρονης μητρόπολης. Κατέληξε όμως να αποκαλύπτει τη βάση αυτού του
εκσυγχρονισμού, που είναι η φτηνή εργατική δύναμη των μεταναστών. H Ομόνοια,
λοιπόν, προκύπτει ως σύμπτωμα μιας πραγματικότητας που κανείς δεν έλαβε υπόψη
και όλοι ήθελαν να αποφύγουν: Ότι οι σημερινές μητροπόλεις αντιμετωπίζουν το
πρόβλημα των οικονομικών μεταναστών», παρατηρεί η Μαρία Θεοδώρου.