Aνθρώπινος πόνος και καλλιτεχνική υπέρβαση

«Ο γιατρός Στ. Τσιγκόγλου», γλυπτικό έργο του Άγγ. Παπαδημητρίου, ένα από τα ελάχιστα της έκθεσης που απέδιδαν το «Πάσχον Σώμα» χωρίς να εκβιάζουν συναισθηματικά τον θεατή

Στο μεταίχμιο ανάμεσα στις πλούσια χρηματοδοτημένες εκθέσεις των Ολυμπιακών
Αγώνων και σ’ αυτές της καλλιτεχνικής περιόδου των γκαλερί που ξεκινά, έγιναν
ορισμένες εκθέσεις που θα αδικηθούν εάν περάσουν ασχολίαστες. Μια ομάδα απ’
αυτές συνδέονται μεταξύ τους μ’ ένα κοινό γνώρισμα: τον πόνο. Οι άλλες
εντάσσονται στις σεμνές εκείνες ατομικές περιπτώσεις που έχουν μεν
καλλιτεχνική αξία, αλλά σπανίως απασχολούν το ευρύτατο ενδιαφέρον.

Το «Πάσχον Σώμα» είναι μια έκθεση μουσειακών διαστάσεων, την οποία
οφείλουμε στο δραστήριο Κέντρο Σύγχρονης Εικαστικής Δημιουργίας Ρεθύμνου, το
οποίο παλιότερα οργάνωσε και εκδηλώσεις με θέμα Τέχνη και Ψυχιατρική. Στην
Αθήνα η έκθεση έγινε στις «Νέες Μορφές», με έργα τών M. Αμπραμόβιτς, T.
Γερμενή, Στ. Λογοθέτη, M. Λοϊζίδου, Χρ. Μπότσογλου, A. Στασινοπούλου, A.
Παπαδημητρίου, κ.ά. και επιμέλεια του κ. Στ. Τσιγκόγλου, γνωστού συλλέκτη και
σοβαρού μελετητή της σύγχρονης τέχνης, ο οποίος παράλληλα είναι και γιατρός,
ιδιότητα που τον κάνει ακόμη πιο κατάλληλο για το θέμα.

Τα αισθήματα όμως που μας δημιουργήθηκαν μέσα στον χώρο ήταν αντιφατικά. Στην
εισαγωγική μελέτη του κ. Τσιγκόγλου χαρήκαμε την εξαιρετική ενημέρωση, την
προσεκτική ανίχνευση πολλών σχετιζόμενων περιπτώσεων από την ιστορία και από
τον σύγχρονο χώρο της τέχνης στην Ελλάδα και διεθνώς. Ο Τσιγκόγλου, ως
μελετητής, «βλέπει» βαθιά, συνδέει τα έργα με ευρύτερους ουμανιστικούς
προβληματισμούς. Ως συνθέτης έκθεσης όμως, έδωσε ένα από τα αντιπαθέστερα
θεάματα που έχουμε δει, ίσως επειδή δεν έχουμε την ίδια οικειότητα ως προς τα
πάσχοντα – και από τις χειρότερες αρρώστιες – σωματικά μέλη. Λίγες στιγμές
νιώσαμε ότι είμαστε σε έκθεση και όχι σε κλινική.

Υπάρχει, άραγε, κάποιο σύνορο ανάμεσα στην τέχνη που γίνεται από τον
καλλιτέχνη για προσωπική αυτοθεραπεία από τραυματικά συναισθήματα και σ’ αυτή
που τα μάτια μας δέχονται πιο ευχάριστα; Ανάλογες επιφυλάξεις αναπτύξαμε και
παλιότερα, γράφοντας για τον Βελίσκοβιτς, τον Σακαγιάν ή τον Κουνέλη, και θα
μπορούσαμε να τις επαναλάβουμε για την έκθεση του Z. Ρουστέν (λειτουργεί ακόμα
στο Μουσείο Φρυσίρα) και αρκετών άλλων, εξπρεσιονιστών συνήθως και συνεχιστών
του Μπέικον. Μοιάζει να είναι κατάχρηση της «ποιητικής αδείας»: H «ελευθερία
της βουλήσεως» του θεατή καταργείται, αφού το σκληρό και απελπισμένο θέαμα τον
εκβιάζει συγκινησιακά να επικοινωνήσει με τον ανθρώπινο πόνο και όχι την
εκφραστική τεχνική. H αισθητική εξαφανίζεται.

Το αντίθετο συνέβη σε δύο άλλες εκθέσεις με συγγενή «φιλάνθρωπο»
προβληματισμό, μικρότερου ασφαλώς βεληνεκούς, και όχι από επώνυμους
καλλιτέχνες. H μία – «Καλλιτέχνες με ψυχικά προβλήματα» – έδειχνε ζωγραφική
από ψυχιατρεία (Δρομοκαΐτειο, Ψυχιατρείο Θεσσαλονίκης, κ.ά.) και οργανώθηκε
από την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου, για την
Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. H άλλη από το υπουργείο Δικαιοσύνης με έργα
ζωγραφικής και χειροτεχνίας από τα σωφρονιστικά καταστήματα – φυλακές – όλης
της χώρας. Βέβαια δεν μπορούμε να μιλήσουμε για σύγχρονη αισθητική, αφού είναι
έργα «εργασιοθεραπείας», ανακούφισης, ανάκτησης της αυτοεκτίμησης, ψυχικής
επανόρθωσης. Υπήρχε όμως μια ανθρωπιά, μια αναζήτηση διεξόδου, πίστη στη
λύτρωση. Όχι μαύρο αδιέξοδο χωρίς ανάσταση.

Σε πλαίσια πιο κανονικά και πιο ευχάριστα κινήθηκαν οι υπόλοιπες εκθέσεις που
είδαμε. Υψηλή σχεδιαστική-χρωματική ποιότητα και ανάμνηση από βυζαντινή
αισθητική στους πίνακες του Δημ. Μηλιώνη στην «Περιπλάνηση» της Γλυφάδας, με
θέματα που έδιναν ονειρική διάσταση σε αποσπάσματα της καθημερινότητας και του
μύθου.

Παιχνίδι με το φως

Στην έκθεση της Μαίρης Σχοινά (Αίθουσα Σκουφά) ζήσαμε μια ευχάριστη οπτική
εμπειρία από τις ελαιογραφίες και τα χαρακτικά της. Αντανακλάσεις του φωτός
πάνω σε αφρούς και υδάτινα βάθη, μαζί με ίχνη από αρχαίες γραφές, σε μια
τελική σύνθεση με εξαιρετική δεξιοτεχνία και ευχάριστο μήνυμα για τη σχέση
ιστορίας και παρόντος.

Στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών είδαμε τις «Δικτυώσεις» της Μαρίας
Μυλωνά-Κυριακίδη, έργα που απεικόνιζαν πλέγματα, ως υφή αποτυπωμένη στα
τελάρα. Προσεγμένες συνθέσεις, καλές χρωματικές κλίμακες, ενδιαφέρων διάλογος
σκιερού και φωτισμένου, θετικά μηνύματα μέσα από αφαιρετικές ματιέρες.