Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Ο Πρόεδρος της Ελλάδας κ. Στεφανόπουλος βρίσκεται στην Αλβανία. Ο αλβανικός
Τύπος γράφει ότι θα επισκεφθεί και τη Δρόβιανη, το χωριό της καταγωγής του
(γεγονός που κάποιοι Αλβανοί εθνικιστές το θεώρησαν «πρόκληση»). Ταυτόχρονα,
σε κάποιο χωριό της Ελλάδας, γονείς και μαθητές θεωρούν «πρόκληση» την ύπαρξη
της ελληνικής σημαίας στα χέρια μιας μαθήτριας αλβανικής καταγωγής. Δύο
γεγονότα που έχουν μια κοινή σημασία: στη σύγχρονη ιστορία τους, οι Έλληνες
και οι Αλβανοί δεν βρέθηκαν ποτέ τόσο διαπλεκόμενοι όσο σήμερα. Όταν όμως οι
άνθρωποι έρχονται κοντά δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται αυτόματα τα στερεότυπα
και τα «φαντάσματα».

***

Πόσο μάλλον που οι Έλληνες και οι Αλβανοί ανακάλυψαν ξανά αλλήλους το 1991 σε
άκρως άνισες συνθήκες. Οι Έλληνες βρίσκονταν στο καλύτερο σημείο της σύγχρονης
ιστορίας τους. Οι Αλβανοί στη χείριστη. Οι Έλληνες έβλεπαν στο πρόσωπο των
Αλβανών την Ελλάδα του παρελθόντος που προσπαθούσαν να ενταφιάσουν στα άδυτα
της λήθης. Οι Αλβανοί έβλεπαν στο πρόσωπο της ευημερούσας Ελλάδας την επιβίωσή
τους, αλλά και την επιβεβαίωση της ιστορικής τους αποτυχίας.

***

Το τι έγινε αυτά τα δεκατέσσερα χρόνια πιστεύω πως θα μας τα πουν καλύτερα οι
συγγραφείς και οι καλλιτέχνες – όπως ο Σωτήρης Δημητρίου, ο Βιριόν Γράτσι και
άλλοι πολλοί που θα ακολουθήσουν. Σήμερα όμως είμαστε εδώ που είμαστε. Το 1990
θα αποτελούσε σενάριο επιστημονικής φαντασίας η ιστορία ενός μαθητή από την
Αλβανία που σηκώνει την ελληνική σημαία. Το ίδιο και η ιστορία ενός Έλληνα
επιχειρηματία που ανοίγει ελληνικό φαρμακείο στο κέντρο των Τιράνων. Στην
Αλβανία ο Έλληνας επισκέπτης δεν χρειάζεται μεταφραστή: είτε στον Νότο είτε
στον Βορρά θα βρει ελληνόφωνους. Επιπλέον, μια νέα «φυλή» εμφανίζεται – που
σκανδαλίζει τους θιασώτες των πεντακάθαρων και «εν πολέμω» ταυτοτήτων. Εκείνοι
που επιλέγουν μια διπλή ταυτότητα: οι Ελλήνο-Αλβανοί. Ο γράφων θεωρεί τον
εαυτό του έναν από αυτούς. Οι σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Αλβανών έχουν μπει
πλέον σε μια μετα-εθνική εποχή. Έτσι το έφερε η ζωή: εκείνη καλύτερα από
οποιονδήποτε ορίζει τις ιστορικές και τις πολιτισμικές αλλαγές. Ταυτόχρονα,
πολλά πράγματα συνεχίζουν να λειτουργούν με τη νοοτροπία του 1960.

***

Ας πω μια απλή «ιστορία». Πριν από μερικά χρόνια τα ελληνικά MME είχαν βαλθεί
να αποδείξουν πάση θυσία ότι η Αλβανία αποτελεί «εφαλτήριο της Αλ Κάιντα».
Συγχρόνως τα αλβανικά MME υπερ-πρόβαλλαν μια ευρωπαϊκή δημοσκόπηση, σύμφωνα με
την οποία τα ποσοστά ξενοφοβίας στην Ελλάδα ήταν τα υψηλότερα στην Ευρώπη.
Έβλεπα με πόσο πάθος κάποιοι Έλληνες δημοσιογράφοι ήθελαν να επιβεβαιώσουν το
«εύρημά» τους. Έβλεπα επίσης με πόσο πάθος κάποιοι Αλβανοί δημοσιογράφοι
συζητούσαν για τη «φοβερή ξενοφοβία των Ελλήνων». Και αναρωτιόμουν: «ακόμα και
αν αυτά αληθεύουν, δεν θα έπρεπε το ύφος των δημοσιογράφων να είναι
τουλάχιστον λυπημένο; Γιατί εάν η Αλβανία αποτελεί «άντρο της Αλ Κάιντα», αυτό
σημαίνει πως αυξάνονται πάρα πολύ οι πιθανότητες να μας τινάξει στον αέρα
κάποιος καμικάζι στην Πλατεία Συντάγματος. Και εάν οι Έλληνες είναι τόσο
ξενόφοβοι, αυτό σημαίνει ότι η ζωή των Αλβανών μεταναστών θα είναι σκέτη
Κόλαση.

***

Έλληνες και Αλβανοί βρίσκονται σε μια μετα-εθνική εποχή, ανάμεσά τους όμως
κυκλοφορούν πάμπολλα παλαιά και νέα φαντάσματα. Εκείνοι που διαμορφώνουν τη
γνώμη της πλειονότητας συντηρούν τα φαντάσματα – είτε από άγνοια είτε από
«συνήθεια» είτε από συμφέρον. Καθώς λέει όμως ο Ισπανός φιλόσοφος Φερνάνδο
Σαβατέρ, συνήθως την Ιστορία σπρώχνουν προς το καλύτερο οι «σκεπτόμενες και
δραστήριες μειονότητες». Γνωρίζω ότι «σκεπτόμενες και δραστήριες μειονότητες»
υπάρχουν και στις δύο πλευρές. Και είναι καιρός πλέον την Ιστορία μας να την
δημιουργούμε, αντικρύζοντας το παρόν και το μέλλον, παρά να την υποστούμε
καθηλωμένοι στο παρελθόν.

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος