Mαγειρέματα με εσάνς Nόμπελ

Ο 74 χρόνων Συρολιβανέζος Άδωνης είναι το μόνιμο φαβορί για Νόμπελ, αλλά προς το παρόν δεν φαίνεται να το παίρνει. Ο Αλί Άχμαντ Σαΐντ Εσμπέρ, όπως είναι το πραγματικό του ονοματεπώνυμο, είναι φιλόσοφος και εκ των κορυφαίων ποιητών του αραβόφωνου κόσμου

H διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ έγραφε ότι το ετήσιο βραβείο λογοτεχνίας
απονέμεται «σε πρόσωπο που παράγει, στο πεδίο της λογοτεχνίας, έργο εξαιρετικό
στην κατεύθυνση της ικανοποίησης των ανθρώπινων ιδεωδών». Αρκετά ασαφές το
κριτήριο, έφερε ωστόσο εν σπέρματι το πολιτικό στοιχείο στον τρόπο επιλογής.
Άπειρη και ανύποπτη στην αρχή η σουηδική Ακαδημία, οδηγήθηκε σε συντηρητικές
επιλογές, καθώς αναζήτησε συνδρομή στο πνευματικό κέντρο των αρχών του αιώνα,
το Παρίσι. Χωρίς να γνωρίζει το αρχαιότερο πνευματικό σπορ, τις πισώπλατες
μαχαιριές, απένειμε το πρώτο Νόμπελ (1901) στον Προυντόν, αγνοώντας τον
Τολστόι επειδή «αρνείται όχι μόνον την Εκκλησία και το Κράτος, αλλά και το
δικαίωμα της ιδιοκτησίας».

Άλλωστε ο Ανατόλ Φρανς είπε καθαρά ότι έδινε χείρα βοηθείας στους Σουηδούς
ακαδημαϊκούς πριν απονεμηθεί και σ’ εκείνον το Νόμπελ Λογοτεχνίας, το 1921:
«Έχοντας προσκληθεί από εσάς, ως μέλος της γαλλικής Ακαδημίας, να προσφέρω τη
συμβουλή μου για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, είχα αρκετές φορές την
ευχαρίστηση να κατευθύνω την επιλογή σας».

Ο Βέλγος (Φλαμανδός) Ούγκο Κλάους είναι επίσης από τα μόνιμα φαβορί για Νόμπελ. Ο φλαμανδόφωνος κόσμος θεωρεί εαυτόν αδικημένο, αφού η Ολλανδία δεν έχει πάρει ποτέ Νόμπελ, ενώ το Βέλγιο πήρε μόνο ένα, το 1911

Σήμερα, το Νόμπελ Λογοτεχνίας βρίσκεται στο ζενίθ του κύρους του. Παρά το
γεγονός – ή ακριβώς επειδή… – ότι σπάνια επιλέγει το αναμενόμενο. H σουηδική
Ακαδημία μπορεί πια και κάνει δύσκολες επιλογές χωρίς η ευστοχία τους να
αμφισβητείται. Ακόμη και όταν έδωσε το Νόμπελ στον Ούγγρο Ίμρε Κέρτες (2002) ή
στην Πολωνέζα Σιμπόρσκα (1996) ή και στον άγνωστο Γάλλο (κινεζικής καταγωγής)
Γκάο Ξινγκγιάν (2000) δεν υπήρξαν αρνητικές αντιδράσεις. Και πάντοτε, τα
τελευταία χρόνια, στο αιτιολογικό της επιλογής βρίσκει κανείς το αίτημα της
πολιτικής συγκρότησης, της αμφισβήτησης, ακόμη και της ανοιχτής εναντίωσης στα
κυρίαρχα ρεύματα.

Ο Ιταλός Αντόνιο Ταμπούκι «παιζόταν» ως τέταρτο φαβορί φέτος. H Ιταλία έχει πάρει δύο Νόμπελ Λογοτεχνίας τα τελευταία 30 χρόνια: του Εουτζένιο Μοντάλε (1975) και του Ντάριο Φο (1997)

Βέβαια, θα μπορούσε κανείς να καταλογίσει στην Ακαδημία ότι έδωσε το βραβείο
στον Γκάο Ξινγκγιάν με την ίδια λογική που το έδινε κάποτε στον Σολζενίτσιν,
ως αντικαθεστωτικό του οποίου τα έργα απαγορεύτηκαν στη – κομμουνιστική – χώρα
του και ο οποίος υποχρεώθηκε να φύγει στη Δύση. Να όμως που φέτος το έδωσε σε
κομμουνίστρια. Επιπλέον, τα τελευταία δέκα χρόνια κανένας Αμερικανός δεν έχει
λάβει το βραβείο. Τα εννέα στα δέκα βραβεία δόθηκαν στην Ευρώπη και μόνο τα
τρία στα δέκα απενεμήθησαν σε αγγλόφωνους συγγραφείς. Ακόμη περισσότερο: τα
τρία στα έξι τελευταία βραβεία έχουν απονεμηθεί σε Κεντροευρωπαίους
συγγραφείς: τον Γερμανό Γκίντερ Γκρας, τον Ούγγρο Ίμρε Κέρτες και φέτος την
Αυστριακή Ελφρίντε Γέλινεκ. Κοινό στοιχείο ανάμεσά τους, ο αγώνας κατά του
φασισμού και ιδιαιτέρως του αντισημιτισμού. Το έργο του Κέρτες είναι ολόκληρο
αφιερωμένο στο θέμα αυτό. Ο Γκίντερ Γκρας κατάγεται από Πολωνοεβραίους γονείς,
ενώ και η Γέλινεκ έχει από τον πατέρα της τσεχοεβραϊκή καταγωγή.

Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί ότι η σουηδική Ακαδημία αποφεύγει να δώσει το
Νόμπελ στον Αμερικανοεβραίο Φίλιπ Ροθ, μόνιμο υποψήφιο τα τελευταία χρόνια,
στέλνοντας το μήνυμα ότι αυτό που επιζητεί είναι να ενισχύσει τις
αντισημιτικές και αντιφασιστικές φωνές στην Ευρώπη, σε εποχή ανόδου των
ακροδεξιών σχημάτων, και όχι να εμπλακεί στο Παλαιστινιακό. Γι’ αυτό ίσως και
δεν παίρνει το βραβείο ούτε ο Σύρος ποιητής Άδωνις, ο οποίος και φέτος
παιζόταν ως πρώτο φαβορί από τους Άγγλους μπουκμέικερ. Κι ας μην έχει ο
αραβικός κόσμος παρά ένα μόνο Νόμπελ να επιδείξει (του Αιγύπτιου Ναγκίμπ
Μαχφούζ, το 1988). Ζητούμενο στα μάτια των Σουηδών ακαδημαϊκών, αυτή την
εποχή, μοιάζει να είναι η ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως υπερεθνικού, μη
φανατικού σχήματος. Εξ ου και η εθνική και γλωσσική διασπορά των ευρωπαϊκής
κατεύθυνσης βραβείων: από ένα, την τελευταία δεκαετία, έχει πάει σε Γερμανία,
Γαλλία, Βρετανία, Ιταλία, Πολωνία, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ουγγαρία και Αυστρία.

Ο Νοτιοαφρικανός Τζον Μάξγουελ Κούτσι, Νόμπελ Λογοτεχνίας 2003, είναι ο μόνος μη Ευρωπαίος νομπελίστας τελευταία και ένας από τους ελάχιστους που συγκαταλέγονταν στα φαβορί

Ένας μόνο συγγραφέας αρνήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας για ιδεολογικούς
λόγους: ο Γάλλος Ζαν Πολ Σαρτρ, ο οποίος με την ενέργειά του αυτή θέλησε να
εκδηλώσει την αντίθεσή του στις κυρίαρχες αξίες της αστικής κοινωνίας. Δύο
ακόμη υποχρεώθηκαν να μην αποδεχθούν τη βράβευση: ο Μπόρις Πάστερνακ που,
χάρις στο «Δόκτωρ Ζιβάγκο» πήρε Νόμπελ (1958), φοβήθηκε όμως τις εναντίον του
εκδηλώσεις και το αρνήθηκε και ο Αλεξάντερ Σολζενίτσιν (1970), ο οποίος δεν
πήγε να παραλάβει το βραβείο από φόβο μήπως δεν του επέτρεπαν οι σοβιετικές
αρχές να επιστρέψει στη χώρα του.

Κομμουνισμός και γνώση της μαζικής κουλτούρας

Φέτος η σουηδική Ακαδημία έπαιξε σε πολλά ταμπλό. H Ελφρίντε Γέλινεκ είναι
η πρώτη γυναίκα (δέκατη στην ιστορία του θεσμού) που παίρνει Νόμπελ
Λογοτεχνίας ύστερα από οκτώ χρόνια. Έχει αγωνιστεί σθεναρά εναντίον της βίας
απέναντι στις γυναίκες και υπέρ των δικαιωμάτων της γυναίκας γενικότερα – και
ας μην ξεχνάμε ότι η σουηδική Ακαδημία έχει κάνει και αυτή τις υπερβάσεις της
στο συγκεκριμένο θέμα, καθώς ένα από τα ελάχιστα σημεία της διαθήκης του
Άλφρεντ Νόμπελ που αγνοήθηκαν είναι η μη συμμετοχή των γυναικών στις επιτροπές
κρίσης. Επίσης η 58 χρόνων Γέλινεκ είναι αριστερή. Ρόλο στην επιλογή της
έπαιξε ακόμη, σύμφωνα με τον μόνιμο γραμματέα της σουηδικής Ακαδημίας, ότι
είναι άριστη γνώστρια των συμβόλων και μύθων της μαζικής κουλτούρας (σινεμά,
διαφήμιση, σαπουνόπερες, κόμικς). Και είναι, βέβαια, ο άνθρωπος που
εναντιώθηκε περισσότερο από κάθε άλλον στον Χάιντερ, απαγορεύοντας το ανέβασμα
των θεατρικών της έργων στην Αυστρία. Έτσι η Αυστρία παίρνει στο πρόσωπό της
το πρώτο της Νόμπελ, το οποίο δεν πήρε με τον Τόμας Μπέρνχαρντ ή με τον κατά
τέσσερα μόλις χρόνια μεγαλύτερό της Πέτερ Χάντκε.

Οι «αδικημένοι»

Πολιτικοί λόγοι μπορεί να υπαγορεύουν και τη μη βράβευση κάποιου. Χωρίς να
ξεχνάμε τα όσα έχουν γραφτεί για την περίπτωση του Νίκου Καζαντζάκη, ως πιο
χαρακτηριστική θα πρέπει να θεωρηθεί εκείνη του Μπόρχες που δεν πήρε Νόμπελ
επειδή υποστήριξε τον δικτάτορα Βιντέλα (ως φανατικός αντιπερονιστής). Αλλά
δεν έχουν πάρει Νόμπελ ούτε ο Τζέιμς Τζόις και ο Μαρσέλ Προυστ ούτε και ο
Φραντς Κάφκα – που όμως έγινε γνωστότερος μετά τον θάνατό του. Νόμπελ,
αντίθετα προς τον Ντάριο Φο, δεν έχουν πάρει και μερικοί μεγάλοι θεατρικοί
συγγραφείς όπως ο Στρίντμπεργκ, ο Τσέχωφ, ο Μπρεχτ, ο Ανούιγ, ο Τένεσι
Ουίλιαμς ή, από τους νεώτερους, οι Άρθουρ Μίλερ και Χάρολντ Πίντερ.

Τα αιώνια φαβορί

Φέτος, ο Λονδρέζος μπουκμέικερ Λεντμπρόουκς έπαιζε πρώτο φαβορί τον Σύρο
ποιητή Άδωνη. Ως δεύτερη έδινε την Αμερικανίδα Τζόις Κάρολ Όουτς, κατόπιν τον
Βέλγο Ούγκο Κλάους, τον Ιταλό Αντόνιο Ταμπούκι και τον Ολλανδό Σέες Νότεμπομ.
Με εξαίρεση όμως την περσινή χρονιά (που στα φαβορί ήταν και ο βραβευθείς
Νοτιοαφρικανός Κούτσι), τα προγνωστικά συνήθως δεν επαληθεύονται. Πλην των
προαναφερθέντων, στους μόνιμους «γκανιάν» περιλαμβάνονται οι Αμερικανοί Φίλιπ
Ροθ και Νόρμαν Μέιλερ, ο Ισπανός Μάριο Βάργκας Γιόσα, ο Μεξικανός Κάρλος
Φουέντες, ο Αλβανός Ισμαήλ Κανταρέ, ο Ινδοβρετανός Σάλμαν Ρούσντι, η Καναδέζα
Μάργκαρετ Άτγουντ, ο Γάλλος Ταχάρ Μπεν Ζελούν.