Έκανε «Eντολή» τη Συνείδηση

«Θαρρείς ότι από ‘κεί που άρχισε ο αιώνας, εκεί βρίσκεται», έλεγε η Διδώ Σωτηρίου (8/2/96) στα «NEA». «Μπορεί να έχουν ανακαλυφθεί ένα σωρό πράγματα, να έχουμε προοδεύσει, αλλά γεμίσαμε φοβίες και δεν είμαστε σίγουροι για τίποτα. H ψυχή μας δεν ησύχασε»

H υγεία της Διδώς Σωτηρίου ήταν ήδη επιβαρυμένη από πολλαπλά εγκεφαλικά
επεισόδια. Αυτήν τη φορά δεν μπόρεσε να αναλάβει, να φορέσει τον περίφημο
μπερέ της, να πιάσει το μπαστουνάκι της και να ξαναβουτήξει στη ζωή,
απολαμβάνοντας, όπως έλεγε, «το χάδι του κόσμου»: Τους μαθητές που
συνωστίζονταν για να μιλήσουν μαζί της, τους απλούς ανθρώπους που την
σταματούσαν στον δρόμο, ακόμα και τον τουρκικό λαό που εξακολουθεί να διαβάζει
το «Πες από μένα γεια σου στην Ανατολή», το βιβλίο δηλαδή που την έκανε
πασίγνωστη: τα «Ματωμένα Χώματα».

H Διδώ Σωτηρίου έφυγε με το παράπονο ότι εδώ και καιρό δεν μπορούσε πια να
γράφει, ούτε καλά καλά να διαβάζει – το τελευταίο της μυθιστόρημα κυκλοφόρησε
το 1982 – αλλά και με την ικανοποίηση ότι έζησε μια γεμάτη και ταραχώδη ζωή.
Αγάπησε και αγαπήθηκε, υποστήριξε τα «πιστεύω» της και κατάφερε τελικά να
υπερπηδήσει όλα τα κατεστημένα: το κοινωνικό, το κομματικό, το λογοτεχνικό.

«Δεν φοβάμαι τον θάνατο», έλεγε σε μια μεγάλη συνέντευξή της στα «NEA», τον
Ιούλιο του 1994. «Ξέρεις τι φοβάμαι; Το σκοτάδι που έρχεται. Αυτή τη μνήμη που
σιγά σιγά χάνεται και σου σβήνει πράγματα πολύτιμα. Για να μη σου πω ότι με
πιάνει κατάθλιψη κι όταν ακόμα σκέφτομαι ότι ξέχασε ο κόσμος αυτά που
ξέχασε…».

Ιστορική συνείδηση. «Άρχισα να γράφω, γιατί έλεγα ότι έχω χρέος στην
κοινωνία. Δεν ξεκίνησα με φιλοδοξίες συγγραφέως. Αντίθετα, πολύ ταπεινά και
χωρίς να είμαι καθόλου δικτυωμένη. Θέλησα να πω αυτά που είδα και δουλεύτηκαν
μέσα μου τόσα χρόνια με την αριστερή μου συνείδηση. Κι έτσι τα βιβλία μου – το
λένε κι οι λονδρέζικοι “Times”- είναι πολιτικά με την ευρύτερη έννοια».

Αυτή η «αιώνια έφηβη» άρχισε να ασχολείται με τη λογοτεχνία στα πενήντα. Από
τότε εξέδωσε εννέα βιβλία στενά δεμένα με την Ιστορία του Ελληνισμού (τέσσερα
για τη Μικρασιατική Καταστροφή και δύο για τα μετεμφυλιακά χρόνια), ενώ
υπάρχει και μελέτη για την αμερικανική πολιτική στην Ευρώπη, που δεν πρόλαβε
να εκδοθεί, καθώς την κατέστρεψε η ίδια, το 1947, φοβούμενη τους χαφιέδες. Το
πρώτο λογοτεχνικό της έργο είναι το μυθιστόρημα «Οι νεκροί περιμένουν» (1959),
που περιγράφει τις περιπέτειες μιας οικογένειας Μικρασιατών από το 1918 ώς τον
B’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ακολουθεί το 1961 το «Ηλέκτρα – Αναγέννηση» (Κέδρος),
μυθιστορηματική βιογραφία της Ηλέκτρας Αποστόλου, στο πλευρό της οποίας
αγωνίστηκε ενάντια στον φασισμό.

Το 1962 κυκλοφορεί το δεύτερο μυθιστόρημά της, που την έκανε διάσημη. Είναι τα
«Ματωμένα Χώματα» (Κέδρος), που έχουν πουλήσει 350.000 αντίτυπα και έχουν
μεταφραστεί σε πλήθος γλωσσών. Μια τοιχογραφία της μικρασιατικής τραγωδίας,
που περιγράφεται μέσω των περιπετειών του Μανώλη Αξιώτη, ενός απλού αγρότη από
το Κιρκιντζέ. H αρετή του βιβλίου, πέρα από τη γλαφυρή αφήγηση, είναι η
νηφαλιότητα με την οποία η Σωτηρίου αποδίδει το αποτρόπαιο κλίμα της συμφοράς
προσπαθώντας να αποδείξει ότι πραγματική αιτία τής καταστροφής υπήρξε ο ξένος
παράγοντας.

Δεκατρία χρόνια εκδοτικής σιωπής περνούν, η δικτατορία απαγορεύει τα «Ματωμένα
Χώματα», ενώ η Διδώ Σωτηρίου γράφει θεατρικά έργα και με τη μεταπολίτευση
κυκλοφορεί (1975) το πολιτικό δοκίμιό της «H Μικρασιατική Καταστροφή και η
στρατηγική του ιμπεριαλισμού στην Ανατολική Μεσόγειο».

Το 1976 κυκλοφορεί το τρίτο – και καθαρά πολιτικό – μυθιστόρημά της, η
«Εντολή» (Κέδρος – 106.000 αντίτυπα), που αναφέρεται στην περίφημη υπόθεση
Μπελογιάννη. Περιγράφει το ψυχροπολεμικό κλίμα των αρχών του ’50 και τον
κατατρεγμό των οπαδών της Αριστεράς, συνδυάζοντας τη δημοσιογραφική ματιά με
τη συναισθηματική φόρτιση, καθώς η Διδώ Σωτηρίου, αδελφή της Έλλης Παππά,
συντρόφου του Μπελογιάννη, αγωνιζόταν να την σώσει, και μεγάλωνε εκείνη την
εποχή τον γιο τους.

Ακολουθούν δύο παιδικά μυθιστορήματα, το «Μέσα στις φλόγες» (1978 – 75.000
αντίτυπα) και οι «Επισκέπτες» (1979 – 50.000 αντίτυπα) και το 1982 κυκλοφορεί
το τελευταίο μυθιστόρημά της. Είναι το «Κατεδαφιζόμεθα» (70.000 αντίτυπα), ένα
πεζογράφημα με ευρήματα, διαλεκτική ανέλιξη και ήρωα έναν νέο του ’50 που
προσπαθεί να χαράξει τον δρόμο του ανάμεσα στα τραύματα της εμφύλιας διαμάχης.

Το τελευταίο βιβλίο της κυκλοφόρησε το 1995 από τον Κέδρο και είναι ο τόμος
«Θέατρο» με δύο έργα και έναν μονόλογο γραμμένα το 1967-69 για την περιπέτεια
της Αριστεράς.

Ζωή ενάντια στο κατεστημένο

Παιδί μιας ευκατάστατης οικογένειας, που δεν είχε ιδιαίτερη σχέση με τη
διανόηση, η Διδώ Παππά γεννήθηκε το 1909 στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας,
μετακόμισε στη Σμύρνη το 1919, λίγο πριν από την απόβαση του Ελληνικού
Στρατού, και το 1922 βρέθηκε προσφυγόπουλο στον Πειραιά.

Προκειμένου να αποκτήσει μια αστική ανατροφή, η οικογένειά της, που είχε
φαλιρίσει, την έδωσε στους πλούσιους θείους της που κατοικούσαν σε ένα
αρχοντικό της οδού Παστέρ (υπάρχει ακόμα). H μικρή Διδώ όμως ήταν ατίθαση και
ανήσυχη και χάρη στα διαβάσματά της, αρχίζει να διαμορφώνει σιγά σιγά πολιτική
συνείδηση. Απαρνιέται την κληρονομιά της θείας της, παίρνει δίπλωμα
καθηγήτριας Γαλλικών από το Γαλλικό Ινστιτούτο, εγκαταλείπει το σπίτι της και
αρχίζει να γυρίζει στα διάφορα συνδικάτα κηρύσσοντας την κοινωνική
απελευθέρωση της γυναίκας. Το 1936 μπαίνει στη δημοσιογραφία ως συντάκτρια
στην εφημερίδα «Νέος Κόσμος» και έπειτα ως αρχισυντάκτρια στο περιοδικό
«Γυναίκα». Το 1937 βρίσκεται στο Παρίσι, όπου παρακολουθεί μαθήματα
Λογοτεχνίας στη Σορβόννη, γνωρίζεται με τον Μαλρό, ακούει την Πασιονάρια, και
στις παραμονές του πολέμου οργανώνεται στο KKE. Έχει ήδη παντρευτεί τον
μαθηματικό Πλάτωνα Σωτηρίου, που θα την συντροφεύσει ώς το 1986 που πέθανε,
και στην Κατοχή δουλεύει στον παράνομο Τύπο ως ειδικευμένη στη διεθνή
πολιτική. Παράλληλα, με τη Μέλπω Αξιώτη, βγάζουν την πρώτη προοδευτική
γυναικεία εφημερίδα και το 1944 γίνεται αρχισυντάκτρια του «Ριζοσπάστη», ενώ
το 1945 παίρνει μέρος στο ιδρυτικό συνέδριο της Παγκόσμιας Δημοκρατικής
Ομοσπονδίας Γυναικών.

Εκείνη την εποχή η Διδώ Σωτηρίου είναι μία ασυμβίβαστη, καλομαθημένη, κοκέτα
επαναστάτρια που κάνει γυμνισμό, καβαλάει μοτοσυκλέτα, καπνίζει και ντύνεται
«α λα γκαρσόν». Παράλληλα όμως, παραμένει υποψιασμένη και άγρυπνη, χωρίς να
διστάζει να λέει τη γνώμη της και την αλήθεια. Αποτέλεσμα, το κόμμα την
διαγράφει με τη δικαιολογία ότι εγκατέλειψε τη θέση της και δεν πήγε στον
Γράμμο, όμως εκείνη παραμένει στρατευμένη στα ιδανικά της Αριστεράς.

«H στράτευση για μένα ήταν χρέος», τόνιζε στα «NEA» στις 2/7/94. «Θεωρούσα
τιμή μου τη στράτευση, έτσι που να μη σκέφτομαι την προσωπική μου ευτυχία».

Από το 1959 αρχίζει μια δεύτερη ζωή, ως πεζογράφος που γνωρίζει μια μεγάλη
εμπορική επιτυχία. H απήχησή της δεν επηρέασε ωστόσο τον χαρακτήρα της, όπως
δεν την επηρέασαν οι μόδες και η δημοσιότητα. Διατήρησε την ανθρωπιά και τη
ζεστασιά της, παρότι το σινάφι της σε μεγάλο ποσοστό την αντιμετώπιζε στο
τέλος σαν γραφική γιαγιά. Εκείνη το ήξερε, αλλά δεν νοιαζόταν, γιατί
εισέπραττε όσο κανείς, την αγάπη του απλού κόσμου.

H επίσημη Πολιτεία καθυστέρησε να αναγνωρίσει την προσφορά της. Τιμήθηκε πρώτα
με το βραβείο Ιπεκτσί (1983), έπειτα ήρθαν το Ειδικό Κρατικό Βραβείο (1989)
και το Μεγάλο Βραβείο της Ακαδημίας (1990), ενώ το 1996 ο Πρόεδρος της
Δημοκρατίας, Κωστής Στεφανόπουλος, της απένειμε το παράσημο του Ταξιάρχη του
Φοίνικα. Το 1997 τιμήθηκε από τον Γάλλο Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Ζακ Σιράκ, με
το παράσιμο του Αξιωματικού του Τάγματος της Αξίας.

Ανέκδοτα έργα στο συρτάρι

H Διδώ Σωτηρίου άφησε πίσω της ένα ολόκληρο διαμέρισμα γεμάτο χαρτούρα,
πάνω από το τριάρι της στα Άνω Ιλίσια, όπου κατοικούσε. Κι εκεί, ανάμεσα στις
επιστολές, στα άρθρα, στις σημειώσεις, υπάρχουν δύο ανολοκλήρωτα
μυθιστορήματα. Ένα με τίτλο «Τα παιδιά του Σπάρτακου» και ένα άλλο,
αυτοβιογραφικό, με ηρωΐδα μια συγγραφέα που «ένα μέρος του εγκεφάλου της
ατακτεί». Αυτή την ώρα βρίσκεται στο τυπογραφείο και μια συλλογή με
δημοσιευμένα και αδημοσίευτα διηγήματά της, που θα κυκλοφορήσει από τον Κέδρο
με τον τίτλο «Τυχαίο συναπάντημα και άλλες ιστορίες».