Σποραδικές επιτυχίες

Το θέαμα της Τελετής Έναρξης, που απευθύνθηκε σε 4 δισεκατομμύρια
τηλεθεατές, κατάφερε να μεταφέρει την εικόνα μιας Ελλάδας που έχει χιούμορ,
χρώματα, φαντασία, ιστορία, παρόν και μέλλον. Εν τέλει να ανατρέψει το
στερεότυπο ενός λαού που βουτάει στο τζατζίκι και τα σπάει στα μπουζούκια. Το
διαφοροποιημένο μας πρόσωπο στο εξωτερικό δεν είναι άγνωστο στο εσωτερικό. Δεν
αποκτήσαμε ξαφνικά άξιους καλλιτέχνες, αποτελεσματικούς, ταλαντούχους. Τους
είχαμε. Τους έχουμε. Αλλά πώς τους αντιμετωπίζουμε; H αυτοπεποίθηση που πήραμε
από τις έξωθεν καλές μαρτυρίες μήπως αναδεικνύει ακόμα πιο έντονα ένα
συμπλεγματικό σύστημα, που αποδέχεται ό,τι καταξιώνεται έξω;

Ποιες είναι οι τύχες της ποιότητας στο θέατρο, στο βιβλίο, στον
κινηματογράφο, στα εικαστικά, στη μουσική;

«Δεν υπάρχουν λογοτεχνίες καλές και κακές. Υπάρχουν καλά και κακά βιβλία», λέει ο Πέτρος Μάρκαρης, που έχει πολύ επιτυχημένη πορεία στα ευρωπαϊκά βιβλιοπωλεία

Μπορεί το ελληνικό λογοτεχνικό βιβλίο να αποτελέσει εξαγώγιμο «προϊόν»; Πέραν
του Νίκου Καζαντζάκη και του Κωνσταντίνου Καβάφη, ελάχιστοι σύγχρονοι Έλληνες
πεζογράφοι έχουν καταφέρει να αποκτήσουν διεθνή απήχηση. H κατάσταση
βελτιώνεται, όπως έδειξε πρόσφατη έρευνα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. Οι
αθλητικές επιτυχίες φυσικά θα βοηθήσουν, ωστόσο το ζήτημα έχει πολλές
παραμέτρους – και δεν μετριέται πάντα με όρους εθνικής πολιτικής.

«H εθνική ποδοσφαίρου δεν έπαιξε “ελληνικό” ποδόσφαιρο στην Πορτογαλία, η
διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων δεν θεωρήθηκε επιτυχημένη επειδή ήταν
“ελληνική”», λέει ο συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας Δημοσθένης Κούρτοβικ.
Και συνεχίζει: «Και στις δύο περιπτώσεις κριθήκαμε σύμφωνα με την επάρκειά μας
σε μια κοινή, διεθνή γλώσσα, που αποδείξαμε ότι μπορέσαμε και τη μάθαμε μια
χαρά. Στη λογοτεχνία τα πράγματα είναι διαφορετικά. Εμείς πιστεύουμε (και
μπορεί να είναι, όντως, έτσι) πως διαθέτουμε συγγραφείς και ποιητές εφάμιλλους
των καλύτερων ξένων, αλλά οι γλωσσικοί φραγμοί, οι πολιτισμικές προκαταλήψεις
των ξένων, οι τοπικές ιδιαιτερότητες τους εμποδίζουν να διαλάμψουν σε
παγκόσμιο επίπεδο. Οι σποραδικές διεθνείς επιτυχίες μας έχουν την ίδια ρίζα με
τις αποτυχίες μας: την παραδοχή ότι η Ελλάδα δεν είναι εκ του κόσμου τούτου,
ότι είναι ένας παράξενος πλανήτης όπου ο χρόνος κυλάει αλλιώς και η βαρύτητα
παράγει αλλιώτικα αποτελέσματα».

Ο Πέτρος Μάρκαρης είναι από τους πιο επιτυχημένους εμπορικά στο
εξωτερικό σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς. Τα βιβλία του έχουν πωλήσει πολλές
δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα στη Γερμανία, στην Ισπανία και στην Ιταλία, χωρίς να
υπάρχει γι’ αυτόν ο φραγμός της γλώσσας. Τι συνέβη;

«Στην Ελλάδα, όταν αναφερόμαστε στην τύχη των βιβλίων στο εξωτερικό, έχουμε τη
συνήθεια να μιλάμε για ολόκληρες εθνικές λογοτεχνίες», εξηγεί. «Δεν είναι έτσι
τα πράγματα. Δεν υπάρχουν λογοτεχνίες καλές και κακές. Υπάρχουν καλά και κακά
βιβλία. Οι εκδότες ψάχνουν καλά βιβλία. Και ψάχνουν παντού. Γι’ αυτό και είναι
λάθος των συγγραφέων να φτιάχνουν μία διεθνή υπόθεση για να ενδιαφέρει και
τους ξένους. Αυτό δεν ενδιαφέρει κανέναν. Ο σημερινός άνθρωπος μπορεί να πάει
παντού σε μία ώρα. Αυτό που έχει σημασία είναι να είναι ενδιαφέρουσα η ίδια η
ιστορία σου. Στην Ελλάδα ειδικά, χάσαμε πολύτιμο χρόνο λόγω της μεγάλης
επιρροής που είχε η ποίηση στη λογοτεχνία. Στο μυθιστόρημα, η βαρύτητα έπεφτε
στο ύφος και όχι στον μύθο. Ο Ευρωπαίος έχει εκ παραδόσεως την απαίτηση να
διαβάσει μύθο. Αυτό τον κρατάει. Το περίτεχνο ύφος δεν εντυπωσιάζει. Συνήθως
κουράζει. Ούτε ο δήθεν κοσμοπολιτισμός ενδιαφέρει».

Φυσικά, χρειάζεται και κατάλληλη προώθηση. Ο Πέτρος Μάρκαρης αισθάνεται, σ’
αυτό το σημείο, τυχερός: «Έχω την τύχη στην Ελλάδα να είναι εκδότης μου ένας
εγκάρδιος φίλος. Και στο εξωτερικό, όμως, συνεργάστηκα με πολύ καλούς εκδότες.
Ξέρετε, είναι μεγάλη η επιρροή του εκδότη στον βιβλιοπώλη. Σου λέει, αφού το
βγάζει αυτός, είναι καλό. Το ζήτημα λοιπόν είναι να μπεις σε έναν καλό
εκδοτικό οίκο. Γιατί οι εκδότες ψειρίζουν και ψάχνουν να πάρουν έναν συγγραφέα
με προοπτική να τον… χτίσουν. Έτσι, βρέθηκα να είμαι στην ίδια σειρά με
μεγάλους συγγραφείς».

Αν όμως «οι εκδότες ψάχνουν παντού», όπως λέει ο Πέτρος Μάρκαρης,
γιατί… δεν μας βρίσκουν; «Δεν είναι ακριβώς έτσι τα πράγματα», λέει στα
«NEA» η Κατρίν Βελισσάρη, διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. «Πρόσφατη
έρευνα έδειξε ότι στα Γαλλικά, τα τελευταία 10 χρόνια, έχουν μεταφραστεί 264
ελληνικοί τίτλοι, στα Αγγλικά 215 και στα Γερμανικά 179 τίτλοι. Κυρίαρχο ρόλο
παίζουν συχνά οι ίδιοι οι μεταφραστές. Συνήθως πείθουν τον εκδότη, που
συνεκτιμά το πάθος τους για ένα κείμενο και το γεγονός ότι δεν είναι Έλληνες,
άρα θεωρούνται πιο αντικειμενικοί. Δεν έχει όμως νόημα η μετάφραση, για να
λέμε απλώς ότι ένα βιβλίο είναι μεταφρασμένο. Εξίσου σημαντική είναι η
παρουσία του μεταφρασμένου βιβλίου σε βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες, σχολεία και
εφημερίδες», εξηγεί.

ΔΗΜ. ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ

«Λωτοφάγοι»

H ελληνική «ολυμπιάδα» της λογοτεχνίας ήταν η έκθεση της Φραγκφούρτης το 2001.
Εκεί παρουσιάσαμε, διοργανωτικά, ένα μοντέρνο πρόσωπο της Ελλάδας, το οποίο,
όμως, απλώς δεν έγινε αντιληπτό. Μερικά ελληνικά βιβλία προσέχτηκαν κάπως,
άλλα λοιδορήθηκαν, τα περισσότερα όμως πέρασαν απαρατήρητα. Ωστόσο, η συνολική
εντύπωση για την Ελλάδα και την κουλτούρα της δεν άλλαξε. Κανένας Ζακ Ρογκ δεν
μας είπε «κερδίσατε», γιατί κανένας ξένος φορέας δεν είχε επενδύσει στην
ανατροπή των στερεότυπων για την Ελλάδα και κανένας δεν νοιαζόταν, πράγματι,
αν θα ανατρέπονταν ή όχι. H ανατροπή αυτή έγινε, τελικά, φέτος το καλοκαίρι,
χάρη σε δύο παγκόσμιας εμβέλειας αθλητικές διοργανώσεις. Είναι πιθανό ότι οι
ξένοι θα πάψουν να μας βλέπουν σαν Λωτοφάγους. Μένει να τους αποδείξουμε ότι
μπορούμε να είμαστε και ενδιαφέροντες. Αυτό εναπόκειται, εκ των πραγμάτων, σε
όσους θέλουν να είναι Έλληνες δημιουργοί που ξεχωρίζουν, όχι σε εκείνους που
θέλουν να ξεχωρίζουν επειδή είναι Έλληνες δημιουργοί.

KATPIN ΒΕΛΙΣΣΑΡΗ

«Σωστή προσέγγιση»

Οι ξένοι δεν είναι αδιάφοροι για τα ελληνικά πράγματα, εμείς όμως δεν έχουμε
καταφέρει να τους προσεγγίσουμε σωστά. Τρέχουμε, επί παραδείγματι, σαν τρελοί
στη Φρανκφούρτη. Εκεί, όμως, οι εκδότες δεν μπορούν να αφιερώσουν πάνω από
δέκα λεπτά στον καθένα. Θα πρέπει να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μιας
συνάντησης με τους ξένους παράγοντες του βιβλίου σε χώρο και χρόνο που θα τους
καθιστά διαθέσιμους. Γι’ αυτό το σκοπό θα διοργανώσουμε σεμινάρια 2-3 ημερών
για ενημέρωση, εδώ στην Ελλάδα. Αυτό που έχει ήδη κάνει το Ευρωπαϊκό Κέντρο
Μετάφρασης (ΕΚΕΜΕΛ) με τους ξένους κριτικούς μεγάλων εφημερίδων – ήρθαν σε
ενημερωτικά τριήμερα στη Ρόδο και στην Πάρο και κατόπιν δημοσιεύθηκαν πολλά
άρθρα στον ξένο Τύπο – θα το κάνουμε με ξένους εκδότες, βιβλιοπώλες,
βιβλιοθηκάριους. Αν σε ένα τέτοιο πλαίσιο επαφών ζητήσουμε μία εβδομάδα
ελληνικού βιβλίου σε μεγάλα ξένα βιβλιοπωλεία, θα το αρνηθούν; Δεν νομίζω».