Δρόμοι

Κάτι παράξενο…

… συμβαίνει με την πολιτική. Στην πολιτική, η ηθική αναφέρεται πάντα στα
κοινωνικά ζητήματα και ποτέ στα οικονομικά. Όμως, το πώς αντιμετωπίζει κανείς
τους μη προνομιούχους πολίτες μιας χώρας είναι ένα ζήτημα που κάτι λέει γι’
αυτήν. Όπως και το πώς αντιμετωπίζει τους εργαζομένους. Όταν πρόκειται για την
οικονομική πολιτική, διαπιστώνει στο περιοδικό «Πρόσπεκτ» ο Λόρενς Μίσελ,
πρόεδρος του αμερικανικού Ινστιτούτου Οικονομικής Πολιτικής, τότε οι
θρησκευτικές ή ακόμη και οι όποιες άλλες αξίες παίζουν ελάχιστο ρόλο.

Οι οικονομολόγοι…

… βέβαια διατείνονται ότι τα Οικονομικά είναι επιστήμη. «Πες μου τι θέλεις
να κάνεις και θα σου πω τον καλύτερο τρόπο για το κάνεις», είναι η μόνιμη
επωδός τους. Άλλοι, πιο ειλικρινείς, παραδέχονται πως συχνότερα λένε μιαν
άλλη: «Πες μου τι θέλεις και θα σου πω γιατί δεν μπορείς να το αποκτήσεις».
Φαίνεται σαν να μην υπάρχει στην οικονομία χώρος για ηθικές αξίες. Υποτίθεται
πως οι ελεύθερες αγορές παράγουν τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Με μερικές
εξαιρέσεις: κάποιοι οικονομολόγοι ισχυρίζονται πως οι ανισότητες δεν είναι
δική τους δουλειά και πως το μόνο που πρέπει να τους απασχολεί είναι πώς θα
μεγιστοποιήσουν την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών. Παρ’ όλ’ αυτά, υπάρχει
χώρος για τις ηθικές αξίες στην οικονομία. Μια οικονομία, λέει ο Λόρενς Μίσελ,
μπορεί να διαμορφωθεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, χωρίς να χάνει σε
αποδοτικότητα. Σε αυτό το συμπέρασμα είχε καταλήξει άλλωστε και το Εθνικό
Γραφείο Οικονομικής Έρευνας των ΗΠΑ πριν από δέκα χρόνια. Οι μεγάλες
ευρωπαϊκές χώρες, ας πούμε, έχουν πολιτικές που είναι πολύ διαφορετικές από
τις αμερικανικές: σημαντικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, κρατική
ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, υψηλή φορολόγηση και πολύ λιγότερες ανισότητες
από τις ΗΠΑ.

H εισοδηματική…

… «ψαλίδα» άνοιξε δραματικά στην Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες. Οι
ανισότητες εκεί έγιναν εντονότερες τις τελευταίες τρεις δεκαετίες από όσο ήταν
στη διάρκεια ολόκληρου του περασμένου αιώνα – και πολύ πιο έντονες από ό,τι σε
οποιαδήποτε άλλη ανεπτυγμένη χώρα, προσθέτει ο Μίσελ. Εξαιτίας αυτών των
ανισοτήτων, μολονότι το αμερικανικό κατά κεφαλήν εισόδημα είναι υψηλότερο από
το αντίστοιχο πολλών άλλων χωρών, οι οικογένειες χαμηλού εισοδήματος δεν ζουν
καλύτερα από οικογένειες άλλων χωρών που έχουν ακόμη χαμηλότερο κατά κεφαλήν
εισόδημα. Και μολονότι η αμερικανική κοινωνία γενικά θεωρείται πολύ πιο
κινητική από τις ευρωπαϊκές, πρόσφατη έρευνα δείχνει πως στην Αμερική η ταξική
κινητικότητα είναι πολύ περιορισμένη.

H κοινωνική τάξη…

… στην οποία ανήκει ένα άτομο είναι κάτι σημαντικό: αυτή καθορίζει την υγεία
του, το πώς ζει, πού ζει, πώς σπουδάζει, πόσο εκτεθειμένο είναι στην
εγκληματικότητα. H Αμερικανική Ένωση Πολιτικής Επιστήμης έχει καταλήξει στο
συμπέρασμα πως η οικονομική ανισότητα μεταφράζεται σε ανισότητα στη συμμετοχή
στη δημοκρατία. Πράγμα που οδηγεί σε ένα ακόμη συμπέρασμα: πως ούτε η
οικονομία είναι απαγορευμένος χώρος για την ηθική.