Tόκιο, παράδοση από το… μέλλον

Οι στενόμακρες όψεις των κτιρίων είναι το σήμα κατατεθέν του Τόκιο

Οι πολιτισμοί λειτουργούν – ιδίως στις μέρες μας – ως συγκοινωνούντα δοχεία.
Πράγματι, αυτό είναι κάτι που από την πρώτη στιγμή διαπιστώνεις στην Ιαπωνία.
H επιρροή του δυτικού πολιτισμού είναι εμφανής. Οι μεγάλες λεωφόροι, οι
τεράστιες εναέριες γέφυρες, οι ουρανοξύστες στο κέντρο της πόλης, σου θυμίζουν
έντονα τις αμερικανικές ή τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Οι μεγάλες πολυεθνικές
εταιρείες, οι γνωστές αλυσίδες των fast-foods, οι ίδιες εμπορικές φίρμες που
υπάρχουν πλέον σε όλες τις γωνιές της Γης χαρακτηρίζουν και την πόλη του
Τόκιο.

Παρ’ όλο το μέγεθός της (κατοικούν περίπου 15 εκατομμύρια άνθρωποι στην
ευρύτερη περιοχή του Τόκιο), η πόλη είναι περιέργως φιλόξενη, ανθρώπινη,
οικεία και εξαιρετικά ζωντανή, ακόμη και τις νυκτερινές ώρες.

Διάχυτος μοντερνισμός

Εδώ οι έννοιες «σύγχρονο» και «μοντέρνο» είναι αυτονόητες. H
τελευταία λέξη της τεχνολογίας είναι καθημερινή πρακτική και βρίσκεται σε
άμεση σχέση με τον πολιτισμό αυτής της χώρας. Τα κτίρια, οι δημόσιοι χώροι, οι
κάθε λογής κατασκευές, η ίδια η πόλη αποπνέει έναν διάχυτο μοντερνισμό.

Την ίδια στιγμή όμως υπάρχει μια σύγχρονη έκφραση της παράδοσής τους, μια
σύνδεση με το παρελθόν τους, οι ίδιοι οι άνθρωποι κάνουν την πόλη να διαφέρει,
να ξεχωρίζει και να είναι μοναδική. «Οι πολιτισμοί είναι συνέχειες»,
αναφέρει ο Fernand Braudel. Δεν πρέπει λοιπόν να μας ξενίζει ο διττός
χαρακτήρας της Ιαπωνίας, ταυτόχρονα πολύ σύγχρονος και πολύ παραδοσιακός. Από
τη μια παρατηρείται μια πρωτοφανής ανάπτυξη και οικονομική πρόοδος, σχεδόν
επαναστατική, και από την άλλη μια κοινωνική στασιμότητα και ένας ιδεολογικός
συντηρητισμός.

Πολλοί σημαντικοί Ιάπωνες αρχιτέκτονες κατάφεραν να μετασχηματίσουν την
ιαπωνική αρχιτεκτονική σε κάτι νέο και δημιουργικό, αντλώντας διδάγματα από
την ουσία της πλούσιας παράδοσής τους. Ο αστικός ιστός των πόλεών τους είναι
ένα διαρκές πεδίο πειραματισμού, έρευνας και εφαρμογής στο επίπεδο της
αρχιτεκτονικής.

H πόλη αναπτύσσεται γύρω από περιφερειακά κέντρα (Minato, Meguro, Shibuya,
Ueno το παλιό Edo…) που έχουν τη δική τους δυναμική, το δικό τους εμπορικό
κέντρο και πλαισιώνονται από περιοχές κατοικίας. Μετασχηματίζεται σταδιακά,
ξαναχτίζεται πάνω στα χνάρια της παλιάς πόλης. Σε πολλές περιοχές διατηρείται
ο παλιός πολεοδομικός ιστός με τα στενά δρομάκια, τα αδιέξοδα, το χαμηλό ύψος
των κτιρίων. Οι κλίμακες εναλλάσσονται. Πανύψηλοι ουρανοξύστες συνυπάρχουν με
διώροφα ή μονώροφα σπιτάκια που «βλέπουν» πάνω σε στενοσόκακα.

Πολύτιμη γη

H γη είναι εξαιρετικά πολύτιμη! Τεράστιες επιχώσεις, στο θαλάσσιο μέτωπο της
πόλης, δημιουργούν τεχνητό έδαφος για τη χωροθέτηση λιμενικών εγκαταστάσεων,
βιομηχανικών περιοχών, αεροδρομίων, ξενοδοχειακών μονάδων…

Τα οικόπεδά τους είναι πολύ μικρά, στενά, και σε πολλές περιπτώσεις
αντικρύζεις κτίρια με πρόσοψη μόλις λίγα μέτρα. Είναι χαρακτηριστικές οι
εικόνες κεντρικών περιοχών της πόλης, όπου κτίρια πλάτους 3 ή 4 μέτρων
ορθώνονται σε ύψος περισσότερο από 10 ορόφους! Στέκουν έτσι κατακόρυφα, στη
σειρά, σε απόσταση 50-60 πόντους το ένα από το άλλο. Στην Ιαπωνία οι σεισμοί
δεν αστειεύονται και αρκετές φορές αποδεικνύονται καταστροφικοί, έτσι
κατασκευάζουν τα κτίριά τους σε απόσταση ασφαλείας μεταξύ τους.

«Μαγικά» βράδια

Το βράδυ η πόλη παρουσιάζει ένα διαφορετικό πρόσωπο. Οι ιδέες και οι τολμηρές
προτάσεις των Ρώσων κονστρουκτιβιστών, των αρχών του εικοστού αιώνα, εδώ
έγιναν πραγματικότητα. Τεράστιες φωτεινές πινακίδες με έντονα χρώματα
βρίσκονται κρεμασμένες στις όψεις ή στις ταράτσες των κτιρίων και μοιάζουν με
πελώρια φανάρια. Λες και τα μικρά παραδοσιακά χάρτινα φαναράκια μεγάλωσαν
ξαφνικά και προβάλλονται μέσα στο σκοτάδι της νύχτας. Οι ολοφώτιστοι δρόμοι,
τα κτίρια που μετατρέπονται σε ολόλαμπρες έγχρωμες στήλες με τα χαρακτηριστικά
ιαπωνικά ιδεογράμματα και οι τεράστιες οθόνες κάνουν την πόλη να μοιάζει
παραμυθένια, μαγική. Αλλάζει η προοπτική του χώρου, οι αποστάσεις
εκμηδενίζονται και η πόλη μοιάζει να κινείται και να αιωρείται στο κενό.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ.