H αυλή «μετακόμισε» στο μπαλκόνι

Οι Αθηναίοι «μετέφεραν» κατά κάποιον τρόπο την αυλή τους στο μικρό περιμετρικό μπαλκόνι, γεμίζοντάς το με γλάστρες και κάθε λογής φυτά που γλιστρούν έξω από τα κάγκελα

Τα παλιά, λαϊκά αθηναϊκά σπίτια με τις πανέμορφες αυλές, αντικαταστάθηκαν από
τα νεοκλασικά και αργότερα από τα λιτά μεσοπολεμικά, αυτά με τη στρογγυλή
κολόνα στη γωνία και το πελεκημένο αρτιφισιέλ στους τοίχους. H μικρή
πλακοστρωμένη αυλή ήταν στην ουσία το υπαίθριο καθιστικό της οικογένειας. Τις
περισσότερες φορές προστατευμένη από την όχληση του δρόμου και τα αδιάκριτα
μάτια του περαστικού, βρισκόταν στο πίσω μέρος του σπιτιού, άλλοτε στο πλάι ή
και σε επαφή με τον δρόμο και ένας μαντρότοιχος αρκούσε να τη χωρίσει από τον
δημόσιο χώρο της πόλης.

Αλλά και ο δρόμος ήταν χώρος φιλόξενος. H γνώριμη συνήθεια των κατοίκων που
έβγαζαν τις καρέκλες και τα τραπέζια τους έξω στο πεζοδρόμιο, αρκούσε για να
τον μετατρέψει σ’ ένα υπέροχο υπαίθριο καθιστικό της γειτονιάς.

H οργανική αυτή σχέση τού μέσα με το έξω χαρακτήριζε αιώνες τώρα την
αρχιτεκτονική του τόπου μας, όπως και άλλων τόπων που μοιάζουν με τον δικό
μας. Οι κλιματικές συνθήκες και ο τρόπος ζωής οδηγούσαν στην επιλογή της ίδιας
τυπολογίας. H αυλή αποτελούσε την καρδιά, τον πυρήνα της ζωής και οι
εσωτερικοί και ημιυπαίθριοι χώροι απλώνονταν γύρω της.

Στέγαστρα, στοές, πέργκολες, που πάνω τους σκαρφάλωναν κληματαριές ή
βουκαμβίλιες, αποτελούσαν τους μεταβατικούς και τόσο αναγκαίους χώρους των
σπιτιών, χαρακτηρίζοντας τη μεσογειακή αρχιτεκτονική της χώρας μας. Χώροι
σκιεροί και δροσεροί προστάτευαν από τον καυτό ήλιο του καλοκαιριού, αλλά και
από τη βροχή και τον αέρα του χειμώνα. Σπίτια φτωχικά, απέριττα, ταπεινά, αλλά
τόσο σοφά καμωμένα. H στενή τους αυλή ήταν ολόκληρος ο κόσμος, «ο μικρός ο
μέγας»!

H διεισδυτική ματιά στο χθες δεν εκπορεύεται από μια ρομαντική διάθεση για
έναν τρόπο ζωής που έχει οριστικά χαθεί, αλλά για ένα δίδαγμα που παραμένει
ενεργό και διαχρονικό.

Αντιθέτως, σήμερα οι αυλές είναι γύρω γύρω από το σπίτι, είναι η πέτσα και όχι
η καρδιά! Είναι οι αρνητικοί χώροι που έχουν απομείνει στο οικόπεδο, αφού
κτίσαμε πρώτα το σπίτι και ξεχάσαμε πως σπίτι και αυλή είναι αναπόσπαστη και
αδιαίρετη ενότητα. Αποτελούν απλώς χώρους φύτευσης «καλλωπιστικών» δένδρων ή
γκαζόν, χώρους που περισσότερο τους βλέπουμε παρά τους ζούμε.

Φοίνικες, λέιλαντ και άλλα εξωτικά «διακοσμητικά» φυτά έχουν αντικαταστήσει
τις ελιές, τις μουριές, τις χαρουπιές, τα δενδρολίβανα, τα σκίνα…

Φυτά που χρειάζονται άλλα περιβάλλοντα για να αναπτυχθούν και κυρίως πολύ
νερό, που είναι όμως δυσεύρετο και πολύτιμο στον τόπο μας.

Στη θέση των μικρών σπιτιών στο κέντρο της Αθήνας κτίστηκαν ψηλές
πολυκατοικίες και είναι σπάνιο πια να συναντήσεις αυλές στις γειτονιές της.

Και όμως, μια άλλη πράσινη Αθήνα «κρέμεται» πάνω από τα κεφάλια μας, καθώς
περπατάμε στους στενούς της δρόμους. Οι Αθηναίοι «μετέφεραν» κατά κάποιον
τρόπο την αυλή τους στο μικρό περιμετρικό μπαλκόνι, γεμίζοντάς το με γλάστρες
και κάθε λογής φυτά που γλιστρούν έξω από τα κάγκελα. Ρετιρέ και δώματα
μετατράπηκαν σε καταπράσινους κήπους, μικρούς δροσερούς παραδείσους. Παρ’ όλο
που κατοικούν πολλά μέτρα πάνω από το έδαφος, δεν λησμόνησαν την πανάρχαια
σχέση που τους συνέδεε με τη γη, το χώμα, τα δένδρα, το νερό, ούτε ότι σ’
αυτόν τον τόπο «ο βίος είναι υπαίθριος».

Απόγνωση ή αντίσταση;

H «αυλή» θα παραμένει πάντοτε μία κρυφή προσδοκία ως άλλη ανεκπλήρωτη
επιθυμία που θα κατοικεί εσαεί εντός των Αθηναίων. Ίσως το μικρό σπιτάκι στην
εξοχή, έστω και αυθαίρετο – όνειρο ζωής για κάθε Νεοέλληνα – να αναπληρώνει εν
μέρει την απουσία χώρων πρασίνου στην υπερ-κτισμένη πρωτεύουσα και την έμφυτη
ανάγκη των ανθρώπων να βρεθούν στο φυσικό τους περιβάλλον. Πράξη νοσταλγίας,
απόγνωσης ή αντίστασης σ’ ένα αστικό περιβάλλον που γίνεται ημέρα την ημέρα
ακόμη πιο εχθρικό, ακόμη πιο ανοίκειο;

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων του ΕΜΠ.