Προβοκάτορας που έγινε… Πικάσο!

H μεγαλύτερη προβοκάτσια στη διαδρομή της τέχνης. Μια χούφτα σινεφίλ του
Παρισιού, οι οποίοι είχαν καταναλώσει τόνους από ταινίες και βιβλία και είχαν
μετατρέψει την κουβέντα σε επαναστατική γυμναστική επί 24ώρου βάσεως,
αποφασίζουν, έτσι κυτταρικά, να εφορμήσουν, να καταστρέψουν και να
ξαναφτιάξουν. Πίστευαν πως ο κόσμος ήταν δικός τους. Και ήταν. Ο ινστρούχτοράς
τους, ο Ζαν Λικ Γκοντάρ, έμελλε να παίξει τον ρόλο του Χριστού για τους
προσκυνητές της κινηματογραφικής κουλτούρας. Όπως περίπου λέμε π.X. και μ.X.,
έτσι και προ Γκοντάρ και μετά Γκοντάρ.

Για να μην σας τρώω πολύτιμο χρόνο, απλώς έτσι από τον ενθουσιασμό που
προκαλεί στον ανιδιοτελή θρησκευόμενο, στον πιστό και αφοσιωμένο εικονολάτρη
της πιο συναρπαστικής έκφρασης της εποχής μας, η επαφή του με μια ασπρόμαυρη
ταινία, το «Ζούσε τη ζωή της» («Vivre sa Vie»), γυρισμένη πριν από 44 χρόνια.
Μία ταινία σκονισμένη από τα ράφια της Ταινιοθήκης. Σχεδόν λησμονημένη. Μόλις
το είδα, από το πρώτο λεπτό μέχρι το φινάλε, αισθάνθηκα ξοφλημένος. Μια ζωή να
γράφεις και μάλιστα να ανακαλύπτεις προτερήματα από ιστορίες που έχουν
ξεπεραστεί πριν από μισό σχεδόν αιώνα. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ταπείνωση! Και
το εξηγώ.

«Ζούσε τη ζωή της»: Δύο, τρία πράγματα που πρέπει να ξέρει κανείς για τη Νανά (Άννα Καρίνα) της εποχής μας!

H προβοκάτσια που στήνει ο Γκοντάρ αρχίζει από το στόρι, το σενάριο, τους
χαρακτήρες και την πλοκή. Είπε «γιατί έτσι κι όχι αλλιώς» και χωρίς δεύτερη
συζήτηση τοποθέτησε μια πυρηνική βόμβα στα θεμέλια του αφηγηματικού (του
στρωτού, ας πούμε) μοντέλου. Έτσι η ιστορία μιας Παριζιάνας με το συμβολικό
όνομα Νανά (από τον Ζολά), μία ιστορία που αρχίζει με το τέλος μιας σχέσης και
προχωράει ακάθεκτα προς την πορνεία, μετατρέπεται από μελό σε μια μικρογραφία
του κοινωνικού άτλαντα της εποχής του και της εποχής μας. Ο Γκοντάρ ξεκινάει
από την αρχή, πως δεν υπάρχει… αρχή. Εγκαταλείπει την Αριθμητική του
Δημοτικού (ένα, δύο, τρία) και επιχειρεί να ανακαλύψει πρωτόγνωρα, για την
εποχή του, μαθηματικά συστήματα.

Όπως δηλαδή ο Πικάσο διαλύει τις συμβατικές φόρμες και βάζει στο τελάρο του
Γεωμετρία και Μαθηματικά, έτσι και ο Γκοντάρ. Τέμνει, διαλύει, αποσυνθέτει και
ανασυγκροτεί. Το κλειδί για την ανασύνθεση αυτής της άναρχης εικόνας είναι το
ανακάτεμα. Στην Τζαζ το λένε «αυτοσχεδιασμό». Στα επιτραπέζια παιχνίδια
«παζλ». Προϋπόθεση για τη σωστή τοποθέτηση των κομματιών είναι το «κάδρο». Το
περιεχόμενο κάθε κινηματογραφικής εικόνας, όπως και τα όρια του οπτικού μας
πεδίου, ονομάζεται κάδρο. Είναι ο «πίνακας» που περιλαμβάνει το βλέμμα του
σκηνοθέτη.

Το κάδρο στη συμβατική αφηγηματική ροή των εικόνων είναι μία ψευδής
αναπαράσταση της πραγματικότητας. Το κάδρο του Γκοντάρ δεν υποδύεται το
ψευδές, δεν είναι υποκατάσταση της πραγματικότητας. Είναι η προέκταση του
μυαλού, του λόγου και των αισθημάτων του. Το κάδρο του Γκοντάρ ποιεί ήθος
γιατί είναι προσωπικό και αυθεντικό. Σας φέρνω ένα παράδειγμα και όταν δείτε
την ταινία να το θυμηθείτε. H σκηνή διαδραματίζεται σε μια γωνιά ενός καφέ του
Παρισιού. Μπροστά μας, το πρόσωπο της Νανάς. Πίσω της, μια γιγαντιαία εικόνα
της πόλης. Ακίνητη, νεκρή. Μπροστά από τη Νανά, ο προαγωγός της (αλλά εμείς
βλέπουμε το πίσω μέρος του κεφαλιού του). H σχέση ανάμεσά τους θυμίζει το
σύμπαν με τους πλανήτες. Το πρόσωπό της είναι φωτεινό σαν του ήλιου. Το κεφάλι
του προαγωγού είναι… μαύρο, επομένως ανώνυμο. Χωρίς συγκεκριμένα
χαρακτηριστικά, σαν τη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού. Και το σύμπαν… ακίνητο
και χαώδες!

H αλλαγή που επέφερε το γκονταρικό παλιρροϊκό κύμα στο κινηματογραφικό σύμπαν
ήταν σαρωτική. Περίπου απέδειξε το αυτονόητο. Όπως στη φύση, έτσι και με τις
εικόνες τίποτα δεν είναι οριστικό, τίποτα δεν είναι τελειωμένο, τίποτα δεν
είναι ολοκληρωτικά και μοναδικά προσδιορισμένο. Όπως η σειρά των λέξεων, των
σκέψεων. Λέμε «σύνθεση», τοποθετούμε το «ανά» ή το «από» και αμέσως αλλάζουμε
το περιεχόμενο. Για να συμβούν αυτές οι κολοσσιαίες μετατοπίσεις, πρέπει να
απελευθερωθούμε από τις συμβάσεις, τις αγκυλώσεις, τους κανόνες και τα
μοντέλα. Αρκεί να παρέμβουμε, να αλλάξουμε τη δοσολογία. Αρκεί να
παρατηρήσουμε. Αρκεί να… παίξουμε.

Ο άνθρωπος ζει δύο ζωές

Ο σκηνοθέτης της ταινίας «Ζούσε τη ζωή της» Ζαν Λικ Γκοντάρ

Το παίγνιο του Γκοντάρ επεκτείνεται σε όλο το μήκος, το πλάτος και το βάθος
της κινηματογραφικής ιστορίας. Ερωτισμός, μελόδραμα, κοινωνία, πολιτική. Με
άξονα την ανθρώπινη μονάδα. Την ύπαρξη. Είδατε; H αφήγηση είναι αναρχική, αλλά
στην πραγματικότητα είναι άκρως οργανωμένη.

Όπως στο «Α love supreme» του Τζον Κολτρέιν. Σφύζει από ερωτικούς χυμούς (το
πρόσωπο και το σώμα της Άννας Καρίνα είναι δύο φορές πιο αισθησιακό από αυτό
της σημερινής θεάς με το όνομα Σαρλίζ Θέρον). Προσέξτε πόσο πανούργα ο Γκοντάρ
αποκρύπτει από εμάς τον λανθάνοντα χαρακτήρα της. Μοιάζει με προσωπική ιστορία
(μιας κοπέλας που ήθελε να ζήσει τη ζωή της, ανταλλάσσοντάς την με το χρήμα)
και όμως στο βάθος η περίπτωσή της αποκαλύπτει την περιπέτεια της αλλοτρίωσης.

H Νανά, σιγά σιγά, μετατρέπεται σε ανταλλάξιμο «προϊόν». Πιστεύει πως είναι
κυρίαρχος του παιχνιδιού, αλλά εμείς τη βλέπουμε ευάλωτη και αναλώσιμη.
Προσέξτε ακόμα τη διαδικασία της πτώσης της. H Νανά είναι πόρνη. Μια
ερωτευμένη και σκεπτόμενη πόρνη.

Επομένως είναι νεκρή χωρίς να το ξέρει! Της το αποκαλύπτει ένας γέρος
διανοούμενος σ’ ένα καφέ. Σε μια τυχαία συνάντηση. Απίστευτη σκηνή. «Έχεις
διαβάσει τους “Τρεις σωματοφύλακες”», τη ρωτάει. Και της διηγείται το
περιστατικό με τον Πόρθο. «Έβαλε μια βόμβα, άναψε το φιτίλι και την ώρα που
έφευγε, κοντοστάθηκε και για πρώτη φορά άρχισε να σκέπτεται. H βόμβα έσκασε,
το ταβάνι έπεσε και ο Πόρθος επί δύο ημέρες το κρατούσε για να μην πέσει και
τον πλακώσει»!

Ο Γκοντάρ μάς αποκαλύπτει πως ο άνθρωπος ζει δύο ζωές. H πρώτη όταν είναι
σιωπηλός, η δεύτερη όταν σκέπτεται και είναι ομιλητικός. H σκέψη με τον λόγο
είναι μία άλλη, μία δεύτερη ζωή. Και όσο σκέπτεσαι τόσο πιο κοντά στον θάνατο
βρίσκεσαι! Υποκλιθείτε μαζικά στα πόδια αυτής της ερωτικής, σκεπτόμενης,
αναρχικής και ανυπέρβλητης προβοκάτσιας. Ο πίνακας του Πικάσο «Αγόρι με πίπα»
πουλήθηκε έναν… σκασμό λεφτά. Το «Vivre sa Vie», ισοδύναμης αξίας, κοστίζει
μόλις 7 ευρώ. Δύο εσπρέσο στην Παραλιακή. Τίποτα. H απίστευτη δύναμη της
λαϊκότητας του κινηματογράφου. Δική σας μέχρι τον τάφο σας. Αγοράστε την
τσάμπα!

Τα κωθώνια της αστυνομίας

Μπήκα με τη χειρότερη προδιάθεση, βγήκα με χαμογελαστή… αποζημίωση. Οι
αθεόφοβοι οι Αμερικανοί είναι ικανοί να κάνουν ένα τσαλακωμένο χαρτί να
μοιάζει με κόσμημα πολλών καρατίων.

Το «Starski and Hutch» (του Τοντ Φίλιπς) προέρχεται από την ομότιτλη κωμική
και αστυνομική σειρά, όπου δύο ετερόκλητα φιλαράκια του αστυνομικού σώματος,
προσομοιάζοντας με πέμπτα εξαδέλφια του «Ροζ Πάνθηρα», αφού πρώτα σκοντάψουν
από γκάφα σε γκάφα, στο τέλος, σχεδόν από τύχη και επινοώντας τα πιο απίστευτα
σχέδια, συλλαμβάνουν τους εγκεφάλους του οργανωμένου εγκλήματος. Συνηθισμένο
και απλό.

«Στάρσκι και Χατς»: Μπεν Στίλερ και Όουεν Ουίλσον

H διαφορετικότητα (αν υπάρχει και όπου υπάρχει) σε τούτη εδώ την κωμωδιούλα
προκύπτει από τους χαρακτήρες των δύο ηρώων. Ταυτοχρόνως, μέσα και έξω από το
σαρκίο του ρόλου τους. Δηλαδή, ταυτοχρόνως, παίζουν και κάνουν πλάκα μ’ αυτό
που… παίζουν. Το υπερασπίζονται και παραλλήλως το εξευτελίζουν. Και ο Μπεν
Στίλερ και ο Όουεν Ουίλσον διεκπεραιώνουν τους ρόλους τους όσο πιο
λεπτο-γκαφατζήδικα γίνεται. Συγκρατημένοι από μορφασμούς και χοντροκομμένες
λύσεις, εγκαταλείπονται στον ίλιγγο των καταστάσεων. Πώς το λένε, είναι
κομμένοι και ραμμένοι στο κοστουμάκι του σεναρίου. Το συνιστώ σε όσους θέλουν
να σκοτώσουν την ώρα τους παρέα με ένα μπουκάλι μπίρας!

Ήθελε να γίνει βασιλιάς

Τον λένε Ενκί Μπιλάλ, προέρχεται από οικογενειακό μείγμα Τσεχίας με Βοσνία,
είναι μόνιμος κάτοικος Παρισιού και δικαίως το όνομά του κοσμεί την αφρόκρεμα
του Animation και του πρωτοποριακού κόμικς.

Το «Immortal» («Γυναίκα παγίδα») είναι το σήμα κατατεθέν του. Ομολογουμένως
είναι ένα από τα πιο φιλόδοξα εγχειρήματα στην ιστορία του κινούμενου σκίτσου.
Όπου οι μεν αληθινοί (ζωντανοί) ηθοποιοί, όπως η Σάρλοτ Ράμπλινγκ, είναι
τροποποιημένοι σαν κόμικς, οι άλλοι, οι… χάρτινοι είναι «πλασμένοι» σαν
ζωντανοί. Έτσι ο κόσμος του 2095, όπως τον συλλαμβάνει ο Μπιλάλ, θα
κατοικείται από μεταλλαγμένους humans (άνθρωποι) και από ανθρώπινα ρομπότ!
Εξαιρετικό.

Αυτό το μελλοντολογικό, εφιαλτικό, σκηνικό που μόλις τώρα στην εποχή μας
ψηλαφίζουμε τα πρώτα σκιρτήματά του, είναι ένα πεδίο όπου δύο αντίθετες
δυνάμεις συνυπάρχουν σε ασύμμετρη… ισορροπία. Από τη μια ο ορθολογισμός της
τεχνολογίας και από την άλλη η αναρχία της βίας. Το αποτέλεσμα αυτής της
τερατικής συνύπαρξης είναι η έλευση των αθανάτων. Ο αρχαίος κόσμος και οι θεοί
θυμώνουν και καταφθάνουν μέσα σε ιπτάμενη πυραμίδα! Ένας από αυτούς, ο Χόρους
(από το Χάρος), με σώμα γιγαντιαίας μούμιας και με κεφάλι γύπα, αφού πρώτα
εισβάλλει και καταλαμβάνει το κορμί του επαναστάτη Νικοπόλ, στη συνέχεια
εφορμά και κάνει έρωτα σε ένα θηλυκό ρομπότ που διαθέτει αισθήματα ανθρώπου.
Στο μεταξύ ένας μανιακός δολοφόνος συνεχίζει ατάραχος το έργο του,
παραμένοντας ασύλληπτος από τις διεφθαρμένες αρχές…

Το στόρι του Μπιλάλ μοιάζει με κοκτέιλ ασυναρτησίας, φτιαγμένο από τη
μυθολογία της «επιστημονικής φαντασίας». Γοητευμένος από τον απαράμιλλο
φορμαλισμό των φουτουριστικών εικόνων του και από την έλευση ενός αυριανού
γοτθικού Μεσαίωνα, παγιδεύεται σ’ έναν λαβύρινθο ανεξήγητων και άναρχων
σεναριακών πεπραγμένων. Ο αμφιβληστροειδής γοητεύεται, αλλά το πνεύμα
κουράζεται. Ο βομβαρδισμός είναι ανελέητος και προκαλεί προσωρινό μπλακ άουτ.
Σαν ξενάγηση σε ένα απίστευτο λούνα παρκ, χωρίς πυξίδα, χάρτη και μετάφραση.
Χασάπη… γράμματα!

Οι αδελφοί Μαρξ στην Άγρια Δύση

H απρόβλεπτη, περσινή, επιτυχία των αξεπέραστων Μαρξ μπράδερς άνοιξε την όρεξη
και μία μία οι ταινίες τους, ύστερα από εβδομήντα χρόνια, επανακάμπτουν με
φρέσκιες κόπιες στις αθηναϊκές οθόνες.

Ο λόγος είναι αυτονόητος. H χθεσινή πρωτοπορία είναι σημερινή αναγκαιότητα.
Τελευταίος σταθμός «Go West», δηλαδή «Οι αδελφοί Μαρξ στην άγρια Δύση».

Αν εξαιρέσει κανείς τα μουσικά μέρη και αν ξεπεράσει το γήρας των τεχνικών
μέσων, τότε μένει έκπληκτος από τον πανζουρλισμό που προκαλεί ο σουρεαλιστικός
οίστρος αυτής της άγριας και αθάνατης εφόδου σε καθετί συμβατικό, σοβαροφανές
και κλισαρισμένο. Γκρεμίζουν την «Ταχυδρομική άμαξα» και «σκοτώνουν» τον Τζον
Γουέιν.

«Οι αδελφοί Μαρξ στην Άγρια Δύση»: Τα κουλουβάχατα της Ιστορίας

Το στόρι είναι προσχηματικό, δηλαδή ο Γκράουτσο, ο Χάρπο και ο Τσίκο
αποφασίζουν απένταροι να πάνε στη Δύση για να κάνουν την τύχη τους σε μια χώρα
όπου με το που πιάνεις σκούπα και φαράσι μαζεύεις χρυσάφι.

Μπορεί να μην είναι ισοδύναμο με τον «Χρυσοθήρα» του Τσάρλι Τσάπλιν, αλλά σας
βεβαιώ πως κάθε δέκα λεπτά πέφτεις χάμω από τα γέλια. H σκηνή όπου ένας ένας
με τα εξάσφαιρα εισβάλλουν στο δωμάτιο και προστάζουν στον προηγούμενό τους
«ψηλά τα χέρια» γράφει ιστορία. Μια ατελείωτη σειρά καουμπόηδων με σηκωμένα τα
χέρια εξαιτίας του… πισινού τους!.