Iστορικός τέχνης δικάζεται για αρνητική γνωμοδότηση!

Έγκυρος πίνακας του M. Οικονόμου (Συλλογή Εθνικής Πινακοθήκης). Ένα άλλο, αμφισβητούμενο έργο του καλλιτέχνη, ήταν η αφορμή για να παραπεμφθεί σε δίκη ιστορικός της τέχνης

Μια δίκη στο Πρωτοδικείο Αθήνας, με κατηγορούμενη γνωστή ιστορικό της
νεοελληνικής τέχνης, απασχολεί έντονα τους φιλότεχνους και έρχεται στη
δημοσιότητα μ’ αυτό το κείμενο. Σπάνιο περιστατικό, αλλά με τεράστια θεσμική
σημασία για τον κόσμο της νεοελληνικής τέχνης.

Κατηγορούμενη βρέθηκε η Αφροδίτη Κούρια, ευρύτατα αναγνωρισμένη
επιστήμων, με ερευνητικό έργο πολύτιμο, επιμελήτρια πολλών μουσειακών εκθέσεων
στην Εθνική Πινακοθήκη, κ.ά. Ο λόγος; Ένας παλαιοπώλης της προσκόμισε πίνακα
του Μιχάλη Οικονόμου – από τους κορυφαίους του 20ού αιώνα – στο έργο του
οποίου η Κούρια είναι η πλέον ειδική, αφού επί δεκαετίες ερεύνησε τη ζωή και
την παραγωγή του βήμα βήμα, συγκεντρώνοντας τα συμπεράσματα σε σχετικό τόμο.
Ύστερα από τη σχετική αυτοψία εξέφρασε προφορικά τη γνώμη της, η οποία ήταν
επιφυλακτική – άλλωστε δεν είχε εξαρχής συμπεριλάβει στο βιβλίο της το επίμαχο
έργο. Ο παλαιοπώλης στη συνέχεια επέστρεψε τον πίνακα εκεί όπου τον είχε
αγοράσει, ζητώντας τα 17 εκατομμύρια που είχε δώσει. Ο αρχικός ιδιοκτήτης,
όμως, αφού ισχυρίστηκε ότι όταν τον αγόρασε είχε προφορική διαβεβαίωση
συγγενούς του ζωγράφου, υπέβαλε μήνυση κατά της κυρίας Κούρια α) διότι
εξαιτίας της γνώμης της υπέστη φθορά περιουσίας κι έχασε τον πελάτη του (!)
και β) διότι αυτή δεν συμπεριέλαβε το προκείμενο έργο στη μονογραφία της. H
δικαστική απόφαση δεν έχει εκδοθεί ακόμη. Μάρτυρας υπερασπίσεως ήταν η
διευθύντρια Συλλογών της Εθνικής Πινακοθήκης, κυρία N. Μισιρλή.

Λογοκρισία και εκφοβισμός; Το γεγονός έχει καταρχήν μια μοναδικότητα:
ότι ειδικός επιστήμονας – από τους μετρημένους στα δάχτυλα – δικάζεται επειδή
εξέφρασε γνώμη, όπως αυτή απορρέει από ειδικές σπουδές, πολυετή εξάσκηση και
ειδική εμπειρία. Φανταστείτε νομολογία που θα δημιουργηθεί σε περίπτωση
καταδίκης, όχι μόνο για την ιστορία της νεοελληνικής τέχνης αλλά και για όλες
τις άλλες πανεπιστημιακές ή δημοσιογραφικές ειδικότητες, εάν και άλλοι
θιγόμενοι μήνυαν τους γνωματεύοντες – γιατρούς, νομικούς, οικονομολόγους,
θεατρολόγους, κ.ο.κ. – σε μια εποχή μάλιστα που το θάρρος της γνώμης δεν
περισσεύει στον δημόσιο βίο μας.

Οι βαθύτεροι μοχλοί αντιπαραθέσεων που έφερε στο φως η πρωτοφανής αυτή
δίκη είναι πολλοί. H ιστορία της νεοελληνικής τέχνης είναι πρόσφατη
ειδικότητα, με ελάχιστους αφοσιωμένους «ερευνητές πεδίου», οι οποίοι δηλαδή να
γνωρίζουν έργα, συνθήκες και καλλιτέχνες, έπειτα από πραγματολογική και
συγκριτική έρευνα κι όχι από βιβλιογραφία. Ο ρόλος τους ενοχλεί περισσότερο
τους συγγενείς των καλλιτεχνών, που συχνά επιμένουν να γνωμοδοτούν, ζητώντας
να κατοχυρωθεί το όποιο συγγενικό τους δικαίωμα ως μία de facto επαγγελματική
επιστημονική ειδικότητα πραγματογνώμονα, ενώ αγνοούν την εκφραστική τεχνική
και φιλοσοφία του καλλιτέχνη, τις ιστορικές συνθήκες κάθε έργου και τα
εργαλεία ιστορικής συγκριτικής έρευνας. Οι περιπτώσεις είναι γνωστές και
πολλές.

Χρήσιμη είναι και η γνώμη των συντηρητών, αλλά όχι πάντα, δυστυχώς, καθώς για
πολλούς κορυφαίους ζωγράφους μας τα πλαστά έχουν φτιαχτεί από μαθητές τους, με
ίδια υλικά.

Θετικός παράγοντας στην εξυγίανση της εικαστικής αγοράς μας είναι οι
παλαιοπώλες και οι δημοπράτες, αφού κατά κανόνα ρωτούν τους ειδικούς, ενώ
υφίστανται και δημόσιο έλεγχο από την πελατεία τους.

Έλλειψη ειδικών

Έχουμε επανειλημμένα αναφερθεί εδώ στο τεράστιο πρόβλημα που δημιουργεί η
έλλειψη στη χώρα μας ειδικών πραγματογνωμόνων, στην τελευταία εικοσαετία
ιδίως, που τα παλιά έργα τέχνης έγιναν αντικείμενο έντονης αναζήτησης και
προσφοράς δεκάδων εκατομμυρίων. Αρκετά αμφίβολα έργα διακινούνται χωρίς
δημόσιο αντίλογο, με εξαίρεση ορισμένες παρεμβάσεις αυτής της στήλης,
αποτέλεσμα των οποίων ήταν μάλιστα και ειδική πρόνοια από το υπουργείο Εθνικής
Οικονομίας για το επάγγελμα του εκτιμητή έργων τέχνης, μια θεσμοθέτηση που
ξεκίνησε πέρυσι αλλά καθυστερεί να ολοκληρωθεί. Υπενθυμίζω ότι για τους
περισσότερους κλασικούς της νεοελληνικής τέχνης (ακόμα και για τον K. Παρθένη)
δεν υπάρχουν δημοσιευμένοι catalogues raisonees – κατάλογοι εξακριβωμένων
έργων του καλλιτέχνη – με αποτέλεσμα και η πολιτισμική αυτογνωσία μας να έχει
κενά, και η αγορά να απειλείται.