Bούδας, ο αρχιτέκτων του μινιμαλισμού!

Έτσι προς ενημέρωσή σας. Το όνομα της γεωγραφικής πρωτοπορίας μετακινήθηκε από
την Κίνα και εγκαταστάθηκε στη Νότια Κορέα. Ο… Ρίχτερ αυτής της μετακίνησης
ονομάζεται Κιμ Κι Ντουκ (γελάτε εσείς) και η ταινία αυτού «Άνοιξη, καλοκαίρι,
φθινόπωρο, χειμώνα και… άνοιξη». Ο πλήρης ορισμός του μινιμαλισμού στην 7η
Τέχνη. Αν ζούσε ο Ρομπέρ Μπρεσόν (ο πατριάρχης της ρήσης: από το έλασσον στο
μείζον) θα είχε σκίσει το πτυχίο του. Εν ολίγοις, για να μη φλυαρούμε, αυτός ο
αυτοελεγχόμενος ασιατικός εγκέφαλος καταφέρνει μέσα σε διάστημα 103 λεπτών ν’
αποδείξει την πλήρη υπεροχή της ασιατικής μυρμηγκοφωλιάς: η κατάκτηση του
Σύμπαντος με το… τίποτα!

H ανακάλυψη (γιατί περί ανακαλύψεως πρόκειται) του Νοτιοκορεάτη
έγκειται στην ταύτιση του κινηματογραφικού «σαρκίου» (της εικόνας) με τη
φιλοσοφική ψυχή του Βούδα! Πρωτόγνωρο; Καθόλου. H πεμπτουσία του «Ζεν» είναι η
αρμονία. Τουλάχιστον αυτό εισέπραξα από την ερωτική σχέση φόρμας και
περιεχομένου. Περίπου σαν να αναδύεται πνευματικότητα από το πανί της οθόνης.
H ποσότητα της εγκεφαλικής αυτοελεγχόμενης αδρεναλίνης του Κιμ Κι Ντουκ είναι
ασύλληπτη. Μοιάζει με μοναχό, καθήμενο ανακούρκουδα, με το Σύμπαν κατοικημένο
εντός του και όπου από το ξυρισμένο κρανίο του αναβλύζουν υπερφυσικές
δυνάμεις. Έτσι χωρίς την παραμικρή κίνηση και χωρίς σωματική προσπάθεια,
καταφέρνει, ελέγχοντας τις επιθυμίες και το πάθος του, να ελέγχει και να
κυριαρχεί απόλυτα στο περιβάλλον του. Απίστευτο και μεταφυσικό!

Και είναι «μεταφυσικό» γιατί η τοποθεσία (Τόπος) είναι ταυτόχρονα
συγκεκριμένη και ουτοπία. Και γιατί το σχήμα της «ιστορίας» είναι τόσο ισχνό
όσο είναι και η ασκητική διάσταση ενός ταγμένου μοναχού. Έτσι η ταινία σαν
ιπτάμενη μπαλαρίνα αιωρείται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, ανάμεσα
στο «εδώ» και το «πέρα», ανάμεσα στη Γη και στον Ουρανό!

«Άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας»: Πανδαισία μινιμαλισμού

Μπερδευτήκατε; Θα σας το περιγράψω με… σεναριακή διαδικασία. Δύο
πλάσματα – ένας μοναχός παρέα με παιδί – κάπου σ’ ένα ειδυλλιακό τοπίο, σε μια
μικρή «γλώσσα» γεωγραφίας, που… κολυμπάει στα ήρεμα νερά μιας απέραντης
λίμνης. Με την εναλλαγή των εποχών εναλλάσσονται και οι σχέσεις. Και μεταξύ
τους και με τη φύση. H άνοιξη ξυπνάει το πάθος. Το καλοκαίρι θερίζει ο έρωτας
(του νέου με μια κοπέλα που εισβάλλει απρόσμενα στο τοπίο). Το φθινόπωρο
φέρνει το έγκλημα και ο χειμώνας είναι φυλακή και τιμωρία. Τελειώσαμε; Όχι. H
βουδιστική αντίληψη πάει πιο πέρα από τη δυτική. Προϋπόθεση του ενός είναι το
αντίθετό του (ιδεαλιστική διαλεκτική). Έτσι, το χθεσινό παιδί, ύστερα από
αυτήν την επώδυνη δοκιμασία, επιστρέφει στο ιδιωτικό μοναστήρι, πάνω στη
λίμνη, και ο κύκλος επαναλαμβάνεται από την αρχή… Με άλλα λόγια, η
παρεκτροπή είναι μοιραία και ο χθεσινός νέος είναι ο αυριανός μοναχός. Το ένα
μέσα από το άλλο, η άνοιξη φέρνει καλοκαίρι, το καλοκαίρι είναι ο προθάλαμος
του φθινοπώρου και το φθινόπωρο προάγγελος του χειμώνα. Οι άκρες ενός
πνευματικού κύκλου ζωής που επαναλαμβάνεται εσαεί!

H φιλοσοφική αυτή αέναη αναπαραγωγή πραγματώνεται με όρους κρυστάλλινου
αισθητικού μινιμαλισμού. Έτσι ο Κιμ Κι Ντουκ δεν περιγράφει «αντικειμενικά»
και εξωτερικά, αλλά εσωτερικά και βιωματικά. Είπαμε, κάθε καρέ αυτής της
λυρικής πανδαισίας είναι η σαρκική απόδειξη της δικής του φιλοσοφίας. Προσέξτε
τη θαυμαστή, επαγωγική πνευματικότητά του. Το Όλον (η ανθρωπότητα) είναι Ένας
(ο μοναχός). H Στέγη είναι ο Ουρανός και ολόκληρος ο πλανήτης έχει τις
διαστάσεις αυτής της ελάχιστης γλώσσας εδάφους πάνω στα νερά της λίμνης. Που
θα πει πως ο πλανήτης (η νησίδα) «κολυμπάει στον Ουρανό, δηλαδή γυρίζει και
μαζί μ’ αυτόν περιστρέφεται γύρω από τον άξονά του το δωμάτιο του μοναχού.
Κάθε «στοιχείο» εναρμονίζεται με το προηγούμενο και με το επόμενο. Άξονας και
κέντρο αυτού του μικρού Σύμπαντος είναι ο άνθρωπος. Που θα πει μην ψάχνεις το
«πέρα» από εσένα, αλλά το «μέσα» σ’ εσένα. Δηλαδή Ζην… Ζεν!

Οι ένορκοι θα δικαστούν το καλοκαίρι

Αν και η ιδέα του ομότιτλου μπεστ σέλερ του Τζον Γκρίσαμ «Runaway jury» (που
σκηνοθέτησε ο μέτριος επαγγελματίας Γκάρι Φλέντερ) μοιάζει με ωρολογιακή βόμβα
που έχει τοποθετηθεί κάτω από την καρέκλα του… αδέκαστου θεσμού της
αμερικανικής δικαιοσύνης, εν τούτοις στην πραγματικότητα λειτουργεί σαν
βαλβίδα για τη σωτηρία της. Έχουμε και λέμε:

Θηριώδης βιομηχανία όπλων ιδιωτικής χρήσεως, που προάγει τη διάθεση του
εμπορεύματος στη μαύρη αγορά, καταλήγει στο δικαστήριο, κινδυνεύοντας να
πληρώσει ως αποζημίωση έναν τόνο λεφτά. Πρώτο σημείο δημοκρατικής ενοχής η
μαζική οπλοκατοχή και τυφλή οπλοχρησία που έχει σαν αποτέλεσμα να
δολοφονούνται ετησίως καμιά δεκαριά χιλιάδες Αμερικανοί, πέντε φορές
περισσότεροι από τα θύματα στο Ιράκ.

Για να αποφύγει τα δυσάρεστα, πράγμα που θα κοστίσει μαζικές αγωγές και
αποζημιώσεις, το λόμπι των βιομηχάνων καταφεύγει στα φώτα ενός αδίστακτου…
casting director ενόρκων. Ο τύπος, με ένα επιτελείο ειδικών στα ηλεκτρονικά,
στους κοριούς και στο πληρωμένο έγκλημα, φακελώνει όλους τους υποψήφιους
ενόρκους, παγιδεύει με συστήματα παρακολούθησης κάθε ίντσα του δικαστηρίου και
με πλάγιους τρόπους ρίχνει δολώματα για να τσιμπήσουν (με το αζημίωτο) τα…
ψάρια. Δεύτερο σημείο ενοχής, η αποκάλυψη της αληθινής εικόνας του
αμερικανικού θεσμού της δικαιοσύνης. Περίπου σαν να λέει πως αυτά που
συμβαίνουν εντός της αιθούσης ελάχιστη σημασία έχουν για την ετυμηγορία. Στην
πραγματικότητα οι πιο σοβαρές υποθέσεις καθοδηγούνται και κρίνονται από ένα
αόρατο παρακράτος που απλώνει τα πλοκάμια του και παγιδεύει κάθε γωνιά του
συστήματος. Όλη η Αμερική στο έλεος της Μαφίας!

«Οι ένορκοι»: Τζιν Χάκμαν εναντίον Ντάστιν Χόφμαν

Από τη στιγμή όμως που ένας πανούργος ένορκος μπαίνει δυνατά στο παιχνίδι και
με διάφορα κόλπα στριμώχνει το επιτελικό όργανο της βιομηχανίας όπλων στα…
καναβάτσα, από εκείνο το σημείο τελειώνει η καταγγελία και αρχίζει το θρίλερ.
Έτσι όμως παγιδεύεται και η ταινία. Γιατί ο θεατής ξέρει πως στο τέλος οι
κακοί θα πληρώσουν και η ανιδιοτελής καρδιά θα κατατροπώσει τη βάρβαρη
απληστία.

Για την ιστορία τα ονόματα των πρωταγωνιστών. Ο Τζιν Χάκμαν στον ρόλο του
casting director ενόρκων. Πάντα μεστός, σωστός, επιβλητικός. Στο ύψος του και
ο Ντάστιν Χόφμαν ως φιλελεύθερος κατήγορος της βιομηχανίας όπλων, καθώς και ο
Τζον Κιούζακ που με την… μπαγκέτα του διευθύνει τα όργανα της ορχήστρας των
ενόρκων! Τελικά, το μόνο αξιόλογο σημείο αυτού του μισοθρίλερ είναι η γνωστή
και άκρως μελαγχολική διαπίστωση. Αφού η μάζα αποτελείται από πρόβατα, σημασία
έχει ο λύκος που θα τα φυλάει. Άρα για να κερδίσεις τη Μαφία πρέπει κι εσύ
μεθόδους Μαφίας να ακολουθήσεις!

Τα σοφά μωρά

Όποιος δεν έχει ευλογηθεί από το «Χαρτζιλίκι» (1976) του Φρανσουά Τριφό δεν
έχει καταλάβει τίποτα από την κυτταρική σχέση του παιδιού με την αυτοσχέδια…
σοφία και τη φυσική αρμονία.

Με μια μηχανή υπό μάλης, με ερασιτέχνες από γειτονιά της πόλης Thiers και με
πρωταγωνιστές τα μικρά παιδιά ενός Δημοτικού σχολείου, αποκαλύπτει τις λάμψεις
ενός θαύματος. Γεννιόμαστε για να παίζουμε, αλλά μεγαλώνουμε για να φοβόμαστε
και να τρέμουμε. Ένα μωρό τραμπαλίζεται στην κουπαστή του μπαλκονιού. Οι
γείτονες πιάνουν την αναπνοή τους. Το μωρό παίζει με τον τρόμο. Εμείς
τρομάζουμε με το παιχνίδι τού… τρόμου. Το μωρό ψάχνει την ψιψίνα του, γελάει
και γλιστράει. Ω Θεέ μου, θα σκοτωθεί!

«Το χαρτζιλίκι»: Τα σοφά παιδιά

Σαν ντοκιμαντέρ χωρίς ντοκιμαντέρ. Σαν ταινία με υπόθεση χωρίς υπόθεση. «Το
χαρτζιλίκι» του Τριφό είναι λίγο το ένα, λίγο το άλλο. Σαν να θέλει να
αποδείξει πως η καλλιτεχνική έκφραση είναι προϋπόθεση της παρατήρησης και ότι
το σινεμά (όπως έλεγε ο Μπρεσόν) είναι ένα παράθυρο στον κόσμο. Όπως τα μικρά
παιδιά. Κοιτούν τους μεγάλους και μαθαίνουν να επιβιώνουν χωρίς τους μεγάλους.
Μια αυταρχική δασκάλα προσπαθεί να τα κάνει να απομνημονεύσουν και να
απαγγείλουν στίχους Μολιέρου. Εκείνα αντιδρούν. Όχι στους στίχους, αλλά στη
μέθοδο. Μόλις η δασκάλα φύγει, τα παιδιά θα απελευθερωθούν και θα απαγγείλουν
σαν επαγγελματίες ηθοποιοί. Κάθε περιστατικό αυτής της απλής ιστορίας ανοίγει
κι ένα κεφάλαιο διδασκαλίας. Για τους μεγάλους και όχι για τους μικρούς.
Πειθαρχία μέσα από την ελευθερία, αλληλεγγύη μέσα από την ατομικότητα,
παιχνίδι μέσα από την επιβίωση και ωριμότητα από την αθωότητα. Εξαιρετικό!

Φίλοι μου, ελάχιστοι καλλιτέχνες αυτού του πλανήτη διαθέτουν το έμφυτο χάρισμα
της τρυφερότητας και ακόμα πιο ελάχιστοι εκείνο της σκηνοθετικής μαγείας. Ένας
από αυτούς ήταν ο Φρανσουά Τριφό. Ανθρώπινος σαν την καρδιά ενός μωρού και
σοφός σαν μοναχός του βουδισμού. Όπως έλεγαν και οι πρόγονοι «γηράσκων αεί
διδασκόμενος», δηλαδή για πάντα παιδί!

Ο Σοκούροφ με τον… Πούτιν

Ουδεμία σχέση – εξωτερικά – με την πολιτική. Έτσι όμως και την ξεφλουδίσεις,
πέφτεις πάνω στον Πούτιν. H τελευταία, η πιο αφηγηματική ταινία του Αλεξάντρ
Σοκούροφ, «Πατέρας και γιος», μοιάζει με ξυπνητήρι της ρωσικής αρκούδας.

Ο πατέρας στρατιωτικός, ο γιος υποψήφιος για τον Στρατό. Ο πατέρας νέος, ο
γιος ακόμα πιο μικρός. Μόνοι κάτω από την ίδια στέγη. Αυτοκόλλητα δεμένοι σαν
εραστές. Σάρκα εκ της σαρκός. Ο ένας από τον άλλον. Σε μια σοφίτα κοντά στον
ουρανό. Συμβιώνουν σαν Σπαρτιάτες πριν από την τελευταία, την πιο κρίσιμη
μάχη. Παλεύουν για να ασκηθούν και ισορροπούν χωρίς φόβο στην άκρη μιας
σανίδας, ξεπερνώντας τον ίλιγγο και το απόλυτο κενό.

Αν και λυρική, είναι εντελώς πολιτική. Αν και σεναριακά τρυφερή, στην
πραγματικότητα είναι εντελώς επιθετική. Για να δηλώσει ο Σοκούροφ την επιθυμία
της επιστροφής στη μεγάλη Ρωσία (με σημερινούς, καπιταλιστικούς όρους)
καταφεύγει στο παρελθόν. Οι χρωματικές αποχρώσεις παραπέμπουν στη νοσταλγία
και τις παλιές φωτογραφίες. Το ντεκόρ θυμίζει Μόσχα του ’60 και οι δύο ήρωες
μοιάζουν με ηθοποιούς της μεταπολεμικής σοβιετικής κινηματογραφίας. H Ρωσία
χωρίς τον Στάλιν, το σινεμά χωρίς τις ντιρεκτίβες του Ζντάνοφ και οι Ρώσοι
χωρίς τον αμερικανικό φόβο. Ο κόσμος είναι δικός τους!

Ταυτόχρονα, όμως, ο θεατής προσλαμβάνει εικόνες από ένα σπάνιο ραντεβού. H
εικαστική ποίηση του Ταρκόφσκι με τον ψίθυρο του Τσέχωφ σε διαρκή συνουσία.
Αυτός ο τελευταίος επίγονος της ρωσικής λυρικής σχολής καταστρέφει ολοσχερώς
τη σεναριακή αφηγηματικότητα του κινηματογράφου (δηλαδή γυρνάει την πλάτη του
στο Χόλιγουντ) και αναδεικνύει τη λεπτομέρεια, τη σιωπή, τους νεκρούς χρόνους
και το περιττό σε κυρίαρχο, απόλυτο γεγονός. Με απλά λόγια, ο Σοκούροφ
συλλέγει, καθαρίζει, επεξεργάζεται, ανασυνθέτει και αναδεικνύει σε μέγιστη,
εικαστική αξία αυτό που οι άλλοι πετάνε στα σκουπίδια. Αυτή άλλωστε είναι η
προσφορά του στην κινηματογραφική μαγεία.

Ιπτάμενος Ελ Μαριάτσι

H πλάκα της εβδομάδας μοιάζει με μεξικανική και ηλεκτρονική παραλλαγή ιταλικού
«σπαγγέτι». Αντί λοιπόν για «Κάποτε στη Δύση» «Κάποτε στο Μεξικό» και αντί για
Σέρτζιο Λεόνε ο Ρομπέρτο Ροντρίγκεζ. Τηρουμένων κάμποσων και απίστευτων
αναλογιών. Το στόρι είναι τόσο ανεκδιήγητο όσο και αυτή η μηχανοκίνητη…
γελοιογραφία. Πράκτωρ της CIA (Τζόνι Ντεπ) προσλαμβάνει μοναχικό Ελ Μαριάτσι
(Αντόνιο Μπαντέρας) προκειμένου ο τελευταίος με την κιθάρα και τα πιστόλια του
να αποτρέψει πραξικόπημα στρατηγού και να μετατρέψει το Μεξικό σε λούνα παρκ
με συγκρουόμενα αυτοκινητάκια.

«Κάποτε στο Μεξικό»: Αντόνιο Μπαντέρας καταβροχθίζει τακο-γουέστερν

Το τι συμβαίνει είναι πέραν κάθε αναμενόμενης φαντασίας. Ο Μπαντέρας σε
αλλεπάλληλα μπλονζόν, η Σάλμα Χάγιεκ να… χορεύει στον αέρα και ο Τζόνι Ντεπ
να σκοτώνει με το μουστάκι. Αυτό δεν είναι ταινία, αλλά η στιγμιαία μετατροπή
ζωντανών ηθοποιών σε Ντόναλντ Ντακ και Μίκι Μάους!

Ελλάδα και Πίτα Παν

«Όλο το βάρος του κόσμου». H σπονδυλωτή (και αδικημένη στο Φεστιβάλ
Θεσσαλονίκης) ιστορία του πρωτοεμφανιζόμενου Θάνου Αναστόπουλου. Έξι πρόσωπα
«εχόντων», που τραμπαλίζονται στα μικρομέγαλα υπαρξιακά τους αδιέξοδα,
λυτρώνονται από το «μαγικό» άγγιγμα ισάριθμων περιθωριακών και μη προνομιούχων
πλασμάτων. Το εγχείρημα του Αναστόπουλου είναι από τα δυσκολότερα στοιχήματα
και η έκβαση της μίξης αφήγησης και εικαστικής ποίησης κρίνεται από
απειροελάχιστες ισορροπίες. Αν και δεν απέφυγε εντελώς τις φλυαρίες, η
εικαστική επεξεργασία και η σπάνια για τα ελληνικά δεδομένα «αρχιτεκτονική»
του ήχου εκτινάσσουν αυτήν την ταινία στο βάθρο ενός αληθινού ευρωπαϊκού και
ουμανιστικού εκσυγχρονισμού!

«Για όλα τα αληθινά κορίτσια» («All the real girls»). Ταλαντούχος ο
Ντέιβιντ Γκόρντον Γκριν, ελάχιστη όμως η σεναριακή του ουσία. Στην προσπάθειά
του να περιγράψει την πλήξη μιας ομάδας νέων της αμερικανικής επαρχίας, πέφτει
στην ίδια παγίδα. Εξαιρετικό πλανάρισμα, υποδειγματική επιλογή ηθοποιών,
εντυπωσιακή φωτογραφία. Αν πάει έτσι και δεν υποκύψει, στα σίγουρα θα κερδίσει
το χρίσμα του διαδόχου ενός Τέρενς Μάλικ.

«Πίτερ Παν» (Peter Pan) H… χιλιοστή (και χειρότερη) μεταφορά του
θρυλικού παραμυθιού με τον σκηνοθέτη Π. Τζ. Χόγκαν σε ρόλο… δολοφόνου. Στα
μισά, όταν το σκάφος άρχισε να βυθίζεται, εγκατέλειψα κάθε προσπάθεια και δεν
σκέφτηκα καν να φωνάξω το Λιμενικό!

«Μην περνάς, ανάβει κόκκινο». Και δεύτερη ελληνική παρουσία με την
υπογραφή της Ισαβέλλας Μαυράκη. Οι μαθητές της Τρίτης τάξης του Λυκείου
εφορμούν για κατάληψη, αλλά η εξέγερση διακόπτεται από το… πτώμα ενός
συμμαθητή τους στις τουαλέτες του σχολείου. Σχηματικό σενάριο, επίπεδη
σκηνοθεσία. Λίγο έρωτας, λίγο πολιτική, λίγο ροκ και άφθονη Greek salad!

Τα Oscar της εβδομάδας

Ταινίας: «Άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο, χειμώνας»

Ζεν: Άνοιξη, καλοκαίρι…

Καρδιάς: «Το χαρτζιλίκι»

Τακο-γουέστερν: «Κάποτε στη Δύση»

Πούτιν: «Πατέρας και γιος»

Καλοκαιρινού θρίλερ: «Οι ένορκοι»

Νέου σκηνοθέτη 1: Ντέιβιντ Γκόρντον Γκριν (All the real girls)

Νέου σκηνοθέτη 2: Θάνος Αναστόπουλος «Όλο το βάρος του κόσμου»

Πίτα Παν: Πίτερ Παν