Aναζητώντας την «άλλη όχθη»
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
4 λεπτά  |
 |
|
H σχέση ψυχικών ασθενειών και καλλιτεχνίας προσέφερε πολλά στο κεντρικό ρεύμα |
Δεν είναι ούτε άχρηστο ούτε μόνο ελληνικό το φαινόμενο να διοργανώνουν
εικαστικές εκθέσεις άνθρωποι άσχετοι με τις ιδιαιτερότητες της τέχνης. Τα
ετερόκλητα σημεία αναφοράς που συνεισφέρουν συχνά έρχονται να εμπλουτίσουν
(π.χ. «Τα Άυλα» του Z.-Φ. Λιοτάρ) τις αναγνώσεις της ζωγραφικής και της
δημιουργικότητας. Κορυφαία κείμενα για την τέχνη έγραψαν άλλωστε πολλοί
σπουδαίοι λογοτέχνες ή επιστήμονες που δεν την είχαν ως αντικείμενο.
Μαθαίνοντας αρχικά ότι την έκθεση «Άλλη Όχθη» οργάνωσε για την Πολιτιστική
Ολυμπιάδα η κ. Φ. Τσαλίκογλου – καθηγήτρια Ψυχολογίας στη Πάντειο και
αρθρογράφος για θέματα κοινωνικού αποκλεισμού – με τη συνδρομή της έμπειρης –
αλλά σε πρώτη επαφή με το θέμα – τεχνοκριτικού κυρίας K. Κοσκινά, πιστέψαμε
ότι θα κερδίζαμε μια νέα άποψη, επιστημονικά και ιδεολογικά τεκμηριωμένη, για
τη σχέση τέχνης, ψυχιατρικής και κοινωνίας. Τα εκατοντάδες εκθέματα
(ζωγραφιές, χειροτεχνήματα κ.ά. από ψυχιατρεία και ειδικά μουσεία),
πλαισιωμένα από γιγαντιαία επίτοιχα σλόγκαν και βιντεοπροβολές, ο πολυτελής
κατάλογος με φωσφοριζέ γραφιστικά και οι μαθητές σχολείων που συναντήσαμε σε
επιτόπου εκπαιδευτικά προγράμματα μάς προετοίμασαν για μια πανηγυρική
ατμόσφαιρα διαφορετική από το «μουντό» κλίμα των πανεπιστημιακών, μολονότι
παραμέσα η μουσειολογική αυστηρότητα επανερχόταν, ιδίως εκεί όπου στεγάζονταν
τα δάνεια από γνωστές ευρωπαϊκές συλλογές.
H έκθεση δίνει πράγματι μία καλή ευκαιρία στο ευρύ κοινό να πλησιάσει
με ανθρωπιά ή και με αισθητικό – φιλοσοφικό ενδιαφέρον τα καλλιτεχνήματα που
έγιναν από ψυχικώς ασθενείς, ανάμεσα στους οποίους και αρκετοί επώνυμοι της
νεοελληνικής τέχνης. Όμως το θέμα έχει από τη φύση του πολλές λεπτές πτυχές,
ιδίως όταν είναι κρατική παρέμβαση. Συνοψίζουμε:
Κατανόηση; Επανένταξη; ή Νέα Πρότυπα; Χρωστάμε πολλά στον φιλόσοφο M.
Φουκό και άλλους της γαλλικής γραμματείας για την τρέχουσα ευαισθησία ως προς
την «εξορία» (σε ψυχιατρεία, φυλακές, γειτονιές κ.λπ.) των ατόμων που
προβληματίζουν την κοινωνία. Όμως η κάθε ιδεολογική όχθη οφείλει όχι μόνο να
«αποδομεί» τον αντίπαλο, αλλά και να δηλώσει ένα δικό της μέτρο. Οι καθαυτό
ψυχίατροι, π.χ., προτείνουν την επανένταξη, δηλαδή μια κοινωνία όπου και οι
ψυχικώς αμφίβολοι έχουν τη θέση τους. Όμως η έκθεση υπερβάλλει, σχεδόν
πανηγυρίζει αδιάκριτα τη σχέση τέχνης και ψυχικής ασθένειας ως εξιδανικευμένη
πηγή έμπνευσης.
Χωρίς ιστορικό προηγούμενο; Ίσως σε αυτό το λάθος οδηγήθηκαν οι
υπεύθυνοι από το επιδημικό νεοελληνικό σύνδρομο της «πρώτης φοράς»,
σκεφτόμαστε διαβάζοντας στον κατάλογο ότι το εκθεσιακό θέμα είναι «Ιδέα –
Σύλληψη» (sic) της κυρίας Φ. Τσαλίκογλου. Ωστόσο τα ιστορικά προηγούμενα είναι
άλλα και γνωστά, όσο και αν απουσίαζαν από την (πενιχρότατη) βιβλιογραφία,
όπου πρώτο λήμμα θα ήταν οι E. Πανόφσκι και E. Γκόμπριχ περί της «Μελαγχολίας»
του A. Ντίρερ. Ανάλογη έκθεση έγινε πάντως προ οκτώ ετών στο Κέντρο Σύγχρονης
Εικαστικής Δημιουργίας Ρεθύμνου (επιμέλεια M. Μαραγκού), δύο Πανελλήνιες
(1996, 1997) έρευνες-εκθέσεις από γνωστούς μελετητές και τη Lundbeck, επίσημη
εθνική συμμετοχή (έκθεση και ημερίδα) στην Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας το
2000 από την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία (καθηγ. Γ. Χριστοδούλου), δεκάδες
ολοσέλιδα δημοσιεύματα και ένα εκτεταμένο κυριακάτικο αφιέρωμα στις
εφημερίδες, κατάλογοι κ.ά.π.
Αναζητώντας τις όχθες και το ρέμα: Είναι γεγονός ότι η καλλιτεχνική
τρέλα (με βούλα ή χωρίς) προσέφερε πολλά στο κεντρικό ρεύμα (Π. Κλέε, Z.
Ντιμπιφέ κ.ά.π.) της σύγχρονης τέχνης. Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε ότι ψυχικές
ασθένειες είναι και ο αλκοολισμός και τα ναρκωτικά (όπως γνωματεύει ο
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, αλλά παραγνωρίζει η έκθεση), τότε πολλές
ντουζίνες άλλων καλλιτεχνών θα έπρεπε να προστεθούν στην «Άλλη Όχθη» (και ο A.
Ακριθάκης, δυστυχώς, και ο Θ. Τσίγκος, όχι μόνο οι Γ. Χαλεπάς, M. Οικονόμου
και Δ. Βιτσώρης). Καμία διάκριση δεν διαπιστώσαμε επίσης ανάμεσα σε
καλλιτεχνήματα «εργασιοθεραπείας» και συγκροτημένης τέχνης. Ούτε κάποια
σύγκριση των γνωστών μελετητών (G. Prinzhorn κ.ά.π.) εντοπίσαμε στα κείμενα.
Για ένα ζήτημα τόσο λεπτό και τόσο ριζικό της ανθρώπινης μοίρας, η
χαρούμενη εκθεσιακή σκηνογραφία, τα ρητορικά σλόγκαν στους τοίχους και η
ασαφής άποψη των υπευθύνων δεν επιτρέπονται. Συμφωνούμε πρόθυμα ότι «η τέχνη
δείχνει τη δυνατότητα εξόδου από το κελί», αλλά φοβάμαι ότι η πολυδάπανη «Άλλη
Όχθη» αντί να μελετήσει τις ιδιαιτερότητες των κελιών και των εξόδων, τα
ανέδειξε σε εύκολα πρότυπα.
Με λίγα λόγια
400 έργα ανώνυμων και επώνυμων ζωγράφων με ψυχικές διαταραχές, από ελληνικά
και ξένα μουσεία ή ιδρύματα
* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 8
* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 8
* Ξεχωρίζει από άλλες εκθέσεις της εποχής; 7
* Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα τους; 7
8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων
6, 7= Αξιοσημείωτη εξέλιξη
5 = Τα συνηθισμένα
INFO
H «Άλλη Όχθη», Δημοτική Πινακοθήκη Αθηναίων, Πειραιώς 51, τηλ. 210-3243.022,
μέχρι 31 Μαρτίου
Google news
