Aπ’ τον βυθό στα αβαθή

Σκηνή από τη «Βάσσα» του Μαξίμ Γκόρκι, που παρουσιάζει ο θίασος «Νέος Λόγος» στο θέατρο «Φούρνος»

Αν αναζητούσαμε την πλησιέστερη σημασιολογικά δική μας ίσως θα ήταν η λέξη
«ήθος», όχι με τη σημερινή πλαδαρή και θολή σημασία της, αλλά με την
παλαιότερη στενότερη και στερεότερη. Όπως συχνά έχω επισημάνει, ήθος σήμαινε
κατ’ αρχάς τόπο, ενδιαίτημα, προσανατολισμένο σημείο, φωλιά, κατοικία,
επικράτεια. Εν συνεχεία ο τόπος έγινε τρόπος, συμπεριφορά συναρτήσει πάντα του
τόπου. «Πες μου τον τόπο σου, το ενδιαίτημά σου, την εγκατάστασή σου,
περίγραψέ μου τα όριά σου και τον ορίζοντά σου, τους πλησίον σου και τους
απέναντί σου για να σου πω ποιος είσαι».

Στο ρωσικό θέατρο το λογοτεχνικό «μπιτ» και η «Μποτβόγια Κομέντια»
εμφανίστηκαν πολύ πριν από τον ζολαδικό νατουραλισμό και είναι κινήματα
βαθύτερα από εκείνον, διότι δεν περιορίζονται στην πιστή, φυσική καταγραφή,
στην επιστημονική και τεκμηριωμένη αποτύπωση της κοινωνικής πραγματικότητας.
Έχουν μια έντονη τάση κριτικής ανάλυσης, έτσι ώστε να μπορούν να
χαρακτηριστούν κριτικός ρεαλισμός. Έγραφα παλιότερα με την ευκαιρία
ανεβάσματος έργου του Γκόρκι ότι το ρωσικό αυτό είδος θεάτρου είναι μεικτό,
όσον αφορά τουλάχιστον την ισορροπία των κωμικών και των δραματικών στοιχείων.
Ένας κλαυσίγελως. Κύριο χαρακτηριστικό αυτής της γραφής (που αποθεώθηκε στον
Τσέχωφ) είναι η χαλαρή δομή, η έλλειψη δραματικού πυρήνα στην πλοκή, τα
παράλληλα μικρά θεματικά μοτίβα, η πλούσια πινακοθήκη χαρακτήρων και τα άλματα
στη δράση. Ο Οστρόφσκι χαρακτήριζε τα έργα του «Σκηνές από τη ρούσικη ζωή» και
αυτός ο χαρακτηρισμός ισχύει για όλον τον γαλαξία, από τον Γκόγκολ ώς τον
Γκόρκι αλλά και τον Έρντμαν του Μπουλγκάκωφ και τον Μαγιακόφσκι του «Κοριού».
Είναι αυτό που πρόχειρα λέμε ρωσικό ρεαλισμό αλλά που διαφέρει από τον
γαλλικό, γιατί λείπει ο καρτεσιανισμός του. Διαφέρει και από τον ιψενικό γιατί
λείπει ο ιδεοληπτικός χαρακτήρας του. Απλουστεύοντας θα μπορούσα να πω
(επανερχόμενος στη σημασία του «μπιτ-ήθους») πως το ρωσικό θέατρο καταγράφει
τις αντιδράσεις ορισμένων κοινωνικών τύπων όπως φαίνονται ως χαρακτήρες μέσα
σε ένα ορισμένο περιβάλλον. Είναι μια ευαίσθητη ισορροπία θεάτρου χαρακτήρων
και θεάτρου καταστάσεων.

Στο ιψενικό ή στο γαλλικό θέατρο οι σχέσεις είναι κατευθυνόμενες,
εξυπηρετούν ένα πρόγραμμα. Στο ρωσικό είναι τυχαίες, υπακούουν στη ροή της
ζωής. Γι’ αυτό τα άλματα στη δράση, τα αδιευκρίνιστα κίνητρα, οι απροσδόκητες
λύσεις, το γαϊτανάκι των σχέσεων. Μέσα από την τυχαιότητα και την
πολυπλοκότητα των καταστάσεων μελετώνται οι αντιδράσεις των χαρακτήρων. Αυτοί
οι τελευταίοι δεν μιμούνται εξελικτικά ή συσσωρευτικά, όπως στον Ίψεν ή στον
Στρίντμπεργκ, αλλά με ζαριές, κομμάτι-κομμάτι σαν ένα παζλ. Χωρίς αυτό το
είδος θεάτρου δεν θα υπήρχε η ανάγκη να δημιουργήσει ο Στανισλάβσκι το
υποκριτικό του σύστημα, μέθοδο που βασίζεται στη νευρική ετοιμότητα να απαντά
ο άνθρωπος αμέσως στις δεδομένες συνθήκες. Δεν είναι παράξενο πως μέσα σ’ αυτό
το πνεύμα γεννήθηκε η θεωρία των εξαρτημένων αντανακλαστικών του Παβλώφ, ούτε
είναι περίεργο πως οι Αμερικανοί αγκάλιασαν τη μέθοδο Στανισλάβσκι στο Άκτορς
Στούντιο και τη μέθοδο Παβλώφ στις μπιχεβιορικές μελέτες του Σκίνερ.

Ο Γκόρκι μέσα σ’ αυτή την ιστορία είναι ο πτωχότερος μακρινός συγγενής.
Διαχειρίζεται μια φόρμα χωρίς να μπορεί να την ανανεώσει και χρησιμοποιεί
καμβάδες και μοτίβα συχνά αμετουσίωτα. Το δραματουργικό λάθος του Γκόρκι
έγκειται στο γεγονός ότι μιμείται το σχέδιο της «μπιτ» δραματουργίας που κατ’
ανάγκην στηρίζεται στον ψυχολογισμό και τον συμπεριφορισμό για να κάνει
κοινωνική κριτική με όπλο τον ρητορισμό, την ιδεολογία και μέσο την
καρικατούρα. Αλλά, πολύ ορθά, η καρικατούρα είναι μέσο κοινωνικής κριτικής,
δεν μπορεί όμως να συμβιβαστεί υφολογικά με το ψυχολογικό θέατρο και το θέατρο
χαρακτήρων.

Μία αντι-Μάνα στον βούρκο της αστικής σαπίλας

H «Βάσσα» είναι μια αντι-Μάνα του Γκόρκι (η λαϊκή του Μάνα ανήκει βέβαια
στο αγιολόγιο του Προλεταριάτου), αυταρχική, συγκεντρωτική, απάνθρωπη, δέσμια
των αστικών ηθικών αξιών, της υποκρισίας, της αναλγησίας, του συμβιβασμού, της
απόκρυψης, της κρυψίνοιας, της συκοφαντίας και της σεμνοτυφίας. Γύρω της
κυκλοφορούν μέσα στην ίδια οικογένεια βιαστές, μοιχοί, νόθα, ανάπηρα ψυχικά
και σωματικά παιδιά, ακόρεστες και ασύστολες σιγανοπαπαδιές, ύπουλοι
υπολογιστές, αταίριαστα ζευγάρια λόγω οικονομικής συναλλαγής κτλ.

Παλιότερα ο Γκόρκι έβαζε, π.χ. στους «Μικροαστούς», και έναν θετικό ήρωα,
έναν αστό που επαναστατεί και προδίδοντας την τάξη του αποστασιοποιείται,
περνάει απέναντι και γίνεται πρόσκοπος μιας νέας εποχής.

Στον άγριο σοσιαλιστικό ρεαλισμό (στην ουσία πρόκειται για σοσιαλιστικό
ρομαντισμό) ούτε αυτό επιτρέπεται. Όλα τα πρόσωπα της «Βάσσας» είναι φαύλα,
διαλυμένα, χαλασμένα. H κόρη που φαίνεται να έρχεται ως καταλύτης, τελικά
συμβιβάζεται και βουλιάζει στον βούρκο της αστικής σαπίλας!

Για να πετύχει σήμερα μια παράσταση μ’ αυτό το ιδεολογικό και
χαρακτηρολογικό υπόβαθρο χρειάζεται, αν δεν είναι εντέλει περιττή, γενναίους
σε τάλαντο ηθοποιούς. Ο Φώτης Μακρής δεν τους διαθέτει. Και το τραγικότερο
είναι πως η πιο έμπειρη του θιάσου, η κυρία Αλίκη Αλεξανδράκη (που μετέφρασε
το έργο) παίζει θέατρο που θυμίζει τους βογιάρους του Ιβάν του Τρομερού του
Αϊνζεστάιν. Το αν σώζονται η Στέλλα Κρούσκα και η Θάλεια Ματίκα, το πράγμα δεν
σώζεται. Γιατί δεν σώζεται ένα κακό έργο με ανέτοιμους, αν μη τι άλλο,
ηθοποιούς.

Διαστροφές κι αναπηρίες

Ο Φώτης Μακρής με τον θίασο «Νέος Λόγος» στον «Φούρνο» ξέθαψαν το άπαιχτο
στην Ελλάδα έργο του Γκόρκι «Βάσσα», ένα από τα τελευταία του Ρώσου συγγραφέα
που συγκεντρώνει όλα τα ελαττώματα της θεατρικής του παραγωγής και κανένα από
τα προτερήματα της πρώτης του περιόδου. Όταν ο Γκόρκι προεπαναστατικά
καλλιέργησε την αλητογραφία, με ήρωες τους ανέστιους, αποσυνάγωγους
κοινωνικούς παρίες, τους αναρχίζοντες φαντασιοκόπους, τους απελπισμένους, τους
«μοιραίους» του περιθωρίου, ήρωες και αντιήρωες που τους γνώριζε καλά αφού για
χρόνια αυτός ο κοινωνικός «Βυθός» ήταν τα «Πανεπιστήμιά» του, κατέγραψε με
αυθεντικό «μπιτ» ένα σημαντικό κοινωνικό στρώμα της ρωσικής ζωής. Περνώντας
μετά την επανάσταση από τους Μενσεβίκους στους Μπολσεβίκους έγινε ο πάπας του
σοσιαλιστικού ρεαλισμού (εξάλλου αυτός εισήγαγε τον όρο ως εισηγητής στο
Συνέδριο του Κόμματος το 1932). H «Βάσσα» είναι δείγμα αυτής της γραφής.
Στόχος η αστική τάξη, όπου μέσα σ’ ένα κανονικό έργο τσεχωφικής ή οστροφσκικής
δομής και τοιχογραφικής χαρακτηρολογίας, συσσωρεύονται όλες οι ανωμαλίες,
διαστροφές, απάτες, τυραννικές συμπεριφορές, απληστία, φιλοχρηματία,
αρπακτικότητα, ασέλγεια, πνευματικές και σωματικές (συμβολικές αυτές)
αναπηρίες.

INFO

«Βάσσα» του M. Γκόρκι. Στο θέατρο «Φούρνος» (Μαυρομιχάλη 168, τηλ.
210-6460.748 και 210-6420.451).