Mια δική μας «ρωμαίικη» μεταμοντέρνα οπτική

Πίνακας του Ίσαρη από την έκθεση «Ο Άνθρωπος και το Αίνιγμα» (γκαλερί «Ζαλοκώστα 7»). Ο ζωγράφος (γνωστός λογοτέχνης και μεταφραστής επίσης) ανασυντάσσει την Ιστορία της Τέχνης σε δική του εικονογραφία

Αν – «λέω, αν…», με τη σκέψη στον M. Αναγνωστάκη – οι τεχνοκριτικοί και τα
μουσεία μας έψαχναν τους Έλληνες καλλιτέχνες εξαρχής, αν δεν ξεκινούσαν με
υποχρεωτικό υπόδειγμα ό,τι βλέπουν στο εξωτερικό κι αν δεν δίσταζαν να
αντιμετωπίσουν με θάρρος τα ιδιαίτερα γνωρίσματα στη δική μας τέχνη, ναι, αυτά
που απαιτούν νέες θεωρητικές ερμηνείες…

…Τότε ίσως τα αποστάγματα θα ήταν ακόμη πιο σπουδαία, πιο αγαπημένα, αλλά
και πιο ανταγωνιστικά απέναντι στα εισαγόμενα. Θα μπορούσαν ακόμη και να
εξάγονται με αρχηγική φυσιογνωμία, όπως παλαιότερα (όταν εμπιστευόμασταν
περισσότερο τον εαυτό μας…) γινόταν με την ποίηση (Γ. Σεφέρης, Ο. Ελύτης),
τη μουσική (N. Σκαλκώτας, Δ. Μητρόπουλος, M. Κάλλας) και τα εικαστικά (Γ.
Σπυρόπουλος, Γ. Σκλάβος,) μας.

H επικαιρότητα μας προκαλεί ευχάριστα: ξεκίνησε η έκθεση του Αλέξανδρου
Ίσαρη και στον αναδρομικό τόμο που εκδόθηκε διατρέχουμε το έργο του.
Σημαντικός ζωγράφος, αλλά και λογοτέχνης, και μεταφραστής. Μόλις έληξε η
έκθεση του Νίκου Χουλιαρά, που είναι και διακεκριμένος λογοτέχνης και
τραγουδισμένος μουσικός. H έκθεση ντοκουμέντων για τον κορυφαίο συνθέτη Γιάννη
A. Παπαϊωάννου (Μπενάκη) θυμίζει μια ολόκληρη εποχή πειραματικής μουσικής,
όταν οι παρτιτούρες έμοιαζαν με αφηρημένη ζωγραφική. Στο νέο βιβλίο του
υπερρεαλιστή ποιητή Νάνου Βαλαωρίτη («Αλφάβητος Κωφαλάλων», Εκδ. Αστήρ) τα
κολλάζ από παλιές γκραβούρες προεκτείνουν την ποίησή του σε εικαστική σύνθεση.
«Ο Καβάφης και ο εικαστικός περίγυρος της εποχής του» (Μέγαρο Μουσικής)
λειτουργεί επίσης και ως εργαλείο για να ερευνηθεί η εικονοποιία στον μεγάλο
ποιητή, στον δρόμο που παλαιότερα άνοιξε ο ίδιος ο μεγάλος γλωσσολόγος P.
Γιάκομπσον. H «Ιταλική Αναγέννηση και Ελλάδα» (Εθνική Πινακοθήκη) δείχνει
πολλά «ιστορημένα χειρόγραφα», εκδόσεις που αναδεικνύουν την αντιστοιχία Λόγου
και Εικόνας. H τρίτομη αρχειακή μελέτη «Περιοδικά Λόγου και Τέχνης 1901-1940»
δείχνει την αλληλο-διεισδυτική σχέση των δύο τεχνών, ενώ τα πρακτικά του
συμποσίου «H Ιστορία της Τέχνης στην Ελλάδα» καταγράφουν τα σημερινά
ενδιαφέροντα των μελετητών μας. Ας συμμαζευτούμε όμως στον στόχο:

Ένα ρωμαίικο φαινόμενο: Άλλη ζωγραφική κάνει κάποιος που ξεκινά από τον
«βαθμό μηδέν της γραφής», μ’ ένα πινέλο κι ένα χρώμα απέναντι στον πίνακα, σαν
εκ γενετής τυφλός που θέλει να πρωτοδεί τον κόσμο διαμέσου της ζωγραφικής του
αποκλειστικά, κι άλλη όποιος παρακινείται από το συλλογικό επικοινωνιακό
υπόβαθρο. Με εξαίρεση την αφαίρεση, η ζωγραφική μας βασίστηκε πολύ στην
περιγραφικότητα, στην αναφορικότητα της εικόνας, ζητά το κοινό έδαφος
συνειρμών, επι-κοινωνία, κοινή μνήμη. H οπτική σκέψη βασίζεται συχνά στον
λόγο, όχι στο αυτεξούσιο των εικαστικών συνειρμών, η ζωγραφική είναι
παραπληρωματική ή ανταγωνιστική της λογοτεχνίας. Έτσι εξηγείται η διφυής
προσωπικότητα των Φ. Κόντογλου και N. Εγγονόπουλου, K. Λαχά, κ.ά., τα κολλάζ
των A. Εμπειρίκου, M. Αναγνωστάκη, Δ. Καλοκύρη και N. Βαλαωρίτη, η ζωγραφική
από τη N. Ησαΐα και τον T. Σινόπουλο και η οπτική ποίηση του M. Μήτρα.

Από την επιφάνεια στο βάθος: Χαρήκαμε που βρήκαμε αρκετά στοιχεία στις
μελέτες του Συμποσίου: Ο κριτικός λόγος του Z. Παπαντωνίου (A. Μάλαμα), Ο
λογοτέχνης και κριτικός Π. Πρεβελάκης (I. Γανιωτάκη, E. Χαμαλίδη) κ.ά.
Προσθέτω ότι μετά το 1914 η αλληλεπίδραση, ο ανταγωνισμός και η διαδοχή πολλών
τεχνών μεταξύ τους είναι κύριο φαινομενολογικό ζήτημα, διεθνώς. Τότε ο
σημειολόγος Φ. Σωρρίρ πρωτοέγραψε ότι «η κάθε αίσθηση έχει τη δική της
εκφραστική γλώσσα και καθεμιά μια μπορεί να μεταφράζει και τις άλλες». Όταν
στον δικό μας Μεσοπόλεμο η λογοκρατούμενη Νέα Ελλάδα αρχίζει να εκφράζεται και
με την εικαστική εικόνα, η «σχέση διαπλοκής των τεχνών με τον Λόγο» μπαίνει
στη τελική ευθεία.

Στις «Εξοχές του Νου», λοιπόν, ο Χουλιαράς καταθέτει όσα δεν μπορεί να πει με
λόγια. Σκιερές ονειρικές απεικονίσεις με πρωταγωνιστή τον ίδιο, πίνακες
«κατοικημένοι», γοητευτικοί. Στην έκθεση «Ο Άνθρωπος και το Αίνιγμα», ο Ίσαρης
ανασυντάσσει την Ιστορία της Τέχνης σε δική του εικονογραφία, με συνδεσμολογία
εικαστική και λογοκρατική ταυτόχρονα.

Μια δική μας μετα-μοντέρνα οπτική, όχι εισαγόμενη αλλά βιωμένη, με ρίζες στον
πολιτισμό και την κοινή μοίρα μας.

INFO

H Ιστορία της Τέχνης στην Ελλάδα (Πρακτικά Συμποσίου), Πανεπιστημιακές
Εκδόσεις Κρήτης

Περιοδικά Λόγου και Τέχνης 1901-1940, University Studio Press

N. Χουλιαράς, «Οι Εξοχές του Νου», έκθεση στις «N. Μορφές» (έληξε) και
ομότιτλη έκδοση (Νεφέλη)

A. Ίσαρης, «Ό Άνθρωπος και το Αίνιγμα», έκθεση στην γκαλερί «Ζαλοκώστα 7»
(τηλ.: 210-3612.050, έως 21 Φεβρουαρίου) και ομότιτλη έκδοση (Εξάντας)