«Πρόσεξε, θα σε βγάλουν τρελό»

Ο Νίκος Σκαλκώτας με τον ευεργέτη του, Εμμανουήλ Μπενάκη τον Μάιο του 1928

«Όλοι οι μέγιστοι μουσικοί του αιώνα μας είχαν ονόματα που άρχιζαν από σίγμα:
Σένμπεργκ, Στραβίνσκι, Σκαλκώτας, Σοστακόβιτς», έλεγε ο διεθνούς φήμης
Αυστριακός μουσικολόγος Χανς Κέλερ, που με ένα άρθρο του είχε βοηθήσει, όπως
και ο Βάλτερ Γκερ, στη διεθνή καταξίωση του Νίκου Σκαλκώτα. Έλεγε όμως και
κάτι άλλο: «Επιστρέφοντας στην Αθήνα, κατέληξε σε ένα από τα πίσω αναλόγια της
Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών κι άρχισε να γίνεται, αν επιτρέπεται η έκφραση, όλο
και πιο άγνωστος».

Αυτές οι δύο φράσεις αποδίδουν σε ένα βαθμό, το μυστήριο – κατ’ άλλους το
δράμα – της ζωής του μεγάλου Έλληνα συνθέτη. Μιας ζωής σύντομης (ο Σκαλκώτας
πέθανε σε ηλικία 45 ετών), της οποίας η τελευταία λέξη απέχει πολύ από το να
έχει γραφτεί ακόμη. Μια νέα δίτομη εργοβιογραφία του Νίκου Σκαλκώτα έρχεται
πάντως να βάλει μερικές βασικές κολόνες στήριξης του οικοδομήματος. Την έγραψε
ο Γιάννης Γ. (Νανάκος) Παπαϊωάννου, ένας άνθρωπος από τους κοντινούς του
συνθέτη που διέθετε και το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου του.

Ο Νανάκος Παπαϊωάννου δεν ζει πια, αλλά η δίτομη εργασία του είχε
σχεδόν ολοκληρωθεί πριν από τον θάνατό του και χρειάστηκε απλώς να ταξινομηθεί
το υλικό των σημειώσεών του για τον δεύτερο τόμο. Θα κυκλοφορήσει σε λίγες
μέρες από τον οίκο Παπαγρηγορίου-Νάκα και περιλαμβάνει, εκτός από στοιχεία της
ζωής του συνθέτη (που δεν αποτελούν το κύριο μέρος της έκδοσης), αναλυτική
μελέτη του έργου του, αλλά και της σταδιακής διαμόρφωσης της μουσικής του
προσωπικότητας. Περιλαμβάνει ακόμη δημοσιευμένες κριτικές, τους δίσκους με
έργα του που έχουν κυκλοφορήσει, παρτιτούρες αλλά και μια αξιόλογη συλλογή
φωτογραφιών, αρκετές από τις οποίες είναι σπάνιες ή και αδημοσίευτες.

Ο Νίκος Σκαλκώτας έφυγε από την Αθήνα στα δεκαεπτά του για το Βερολίνο,
υπότροφος και με το χρυσό μετάλλιο βιολιού στις αποσκευές του. Σπούδασε βιολί
δίπλα στον Βίλι Χες, κατόπιν με τον Ρόμπερτ Καν, με τον οποίο έκανε και τα
πρώτα βήματά του στη σύνθεση πριν περάσει στα χέρια τού – τότε όχι και τόσο
γνωστού – Κουρτ Βάιλ και μετά του Γιάρναχ και του Σένμπεργκ (του οποίου υπήρξε
αγαπημένο παιδί). Από τις έρευνες του συγγραφέα (αλλά και πιανίστα και
πολεοδόμου) Γ.Γ. Παπαϊωάννου έχει προκύψει ότι η μουσική ήταν ριζωμένη στην
οικογένεια του συνθέτη πολλές γενιές πριν. Ο προπάππος του, Αλέκος Σκαλκώτος,
έπαιζε θαυμάσιο βιολί ενώ ο πατέρας του, Αλέκος (εκείνος έκανε το Σκαλκώτος
Σκαλκώτας), ήταν φλαουτίστας.

H επιστροφή όμως στην Ελλάδα ήταν τραυματική. Ο συγγραφέας μιλάει για
«συμπαιγνία» των εν Αθήναις καλύτερων μουσικών (Οικονομίδης, Φαραντάτος,
Καλομοίρης, Πονηρίδης, Πετρίδης) που, παρά τις ικανότητές του – και ως σολίστα
– τον είχαν βάλει δεύτερο βιολί, στο βάθος της Κρατικής Ορχήστρας. Ο ίδιος ο
Σκαλκώτας είπε στον ικανό σολίστ της βιόλας Τζων Παπαδόπουλο, όταν προσελήφθη
στην Κρατική (στα τελευταία αναλόγια επίσης): «Πρόσεξε καλά μην καταλάβουν ότι
είσαι καλός μουσικός γιατί θα σε βγάλουν τρελό». Το έλεγε εξ ιδίας πείρας,
βέβαια, καθώς οι ικανότητές του ξεπερνούσαν εκείνες των υπολοίπων και η
εσωστρέφειά του έδινε λαβή για σχόλια. «Τα περί τρέλας ήταν σκέτος μύθος»,
λέει ο Γ.Γ. Παπαϊωάννου. Πάντως τα χρόνια εκείνα ήταν πολύ παραγωγικά για τον
συνθέτη. Από το 1935 και μετά, απομονωμένος, «έγραφε το ένα αριστούργημα πίσω
απ’ τ’ άλλο». Και σχεδόν κανένα έργο του δεν το άκουσε παιγμένο από ορχήστρα.
«H εσωτερική του ακοή ήταν τέτοια, που “άκουγε” μέσα του οποιοδήποτε έργο
καλύτερα από οποιαδήποτε εκτέλεση». Ορισμένοι θεωρούν ότι η ελληνική του
απομόνωση επέδρασε θετικά στο έργο του (παρά τη δυσμενή επίπτωση στην
ψυχολογία του) διότι δεν επηρεάστηκε από τους πειραματισμούς των συγχρόνων του
και ακολούθησε πιστά τον δικό του δρόμο.

Διόρθωνε «κλασικά λάθη»

Στο ταβερνάκι της οδού Ιάσονος 34α, στο οποίο πήγαινε αρκετά τακτικά

Μία από τις ενδιαφέρουσες και άγνωστες πτυχές του είναι η συμμετοχή του,
για λόγους βιοπορισμού, στην παραγωγή λιγότερο λόγιας μουσικής. Ήδη στα χρόνια
των σπουδών του είχε κάνει τέτοια βήματα. Όταν έληξε και η ανανέωση της
υποτροφίας του «έπαιζε σε διάφορα συγκροτήματα βιολί και πιάνο και συνέθετε
κάθε είδους ελαφρά μουσική, από τζαζ έως μουσική καμπαρέ, βωβού
κινηματογράφου, χορευτική κ.λπ. και αυτό με μέγιστη άνεση, επιτυχία και
ταχύτητα». Αλλά και στην Αθήνα, σε πιο δύσκολες εποχές, «όχι μόνον
ενορχήστρωνε για όποιον συνδυασμό, μικρό ή μεγάλο, που του ζητούσαν, αλλά και
διόρθωνε, όσο γινόταν, και τα βασικά “κλασικά λάθη” που αφορούσαν πολλά έργα
του συνθέτη, όπως π.χ. του Νίκυ Γιάκοβλεφ, ο οποίος θαύμαζε απεριόριστα τη
συνεργασία αυτή του Νίκου Σκαλκώτα».

Αυτός ο κύκλος ανθρώπων άλλωστε φαινόταν να τον παρηγορεί – προτιμούσε να
τα «κουτσοπίνει» μαζί τους παρά να συζητά περί σοβαρής μουσικής με κλασικούς
μουσικούς που τους θεωρούσε ανίκανους να τον καταλάβουν. «Λιγοστά από τα
“αποτελέσματα” τέτοιων συνεργασιών μπόρεσαν να συγκεντρωθούν στο Αρχείο
Σκαλκώτα», λέει πάντως ο Γ.Γ. Παπαϊωάννου. «Τα περισσότερα έχουν μείνει στα
χέρια των συνεργατών».

INFO

Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, «Νίκος Σκαλκώτας», Εκδόσεις Παπαγρηγορίου-Νάκα, σελ.
900. Το βιβλίο παρουσιάζεται στις 12.30 στη Στοά του Βιβλίου. Μιλούν ο
Στέφανος Βασιλειάδης, πρόεδρος του Ιδρύματος Χουρμούζη-Παπαϊωάννου, ο συνθέτης
Νίκος Μαμαγκάκης και η Εύη Βασιλειάδη, επιμελήτρια της εργοβιογραφίας Σκαλκώτα.