Λόγος και πάθος εξουσίας

H Ρένη Πιττακή με την Μπέττυ Αρβανίτη στην παράσταση «Μαρία Στιούαρτ» που παίζεται στο «Θέατρο Κεφαλληνίας»

H μεγάλη ποίηση είναι πάντα επίκαιρη, όσο κι αν φαίνεται αυτό κοινοτοπία
υποχρεωνόμαστε να το δεχόμαστε κάθε φορά που επικοινωνούμε μ’ έναν μεγάλο
ποιητή και ανακαλύπτουμε τις σκανδαλώδεις αναλογίες της μορφής των έργων του
και της ιδεοληψίας των θέσεών του με τα «οικεία δεινά» μας. Ιδού, η «Μαρία
Στιούαρτ» του Σίλερ. Γραμμένη στα 1800, είναι μια αναλογία που έχει αριθμητή
τη γερμανική επικαιρότητα της εποχής της γραφής του έργου και παρονομαστή την
ιστορία της σύγκρουσης της Ελισάβετ της Αγγλίας με τη Μαρία των Σκώτων
διακόσια χρόνια πριν.

Σήμερα το κλάσμα της αναλογίας είναι σύνθετο, αφού παρεμβαίνουν ως
αριθμητές άλλες εποχές και έσχατη η δική μας. Μια παράσταση πρέπει αυτό το
σύνθετο κλάσμα να το απλοποιήσει (όχι να το απλουστεύσει) και το έργο να
λειτουργήσει ως φιλοσοφικό σχόλιο πάνω στην ιστορία. Εξάλλου, ο Σίλερ υπήρξε
ένας αριστοτελικότατος δραματουργός και αξιοποίησε στο έπακρον με τα ιστορικά
του δράματα (όλα σε στίχο) την αποκαλυπτική εκείνη παράγραφο της Ποιητικής:
«Διό και φιλοσοφικώτερον και σπουδαιότερον ποίησις ιστορίας εστίν. H μεν γαρ
ποίησις μάλλον τα καθόλου, η δε ιστορία τα καθ’ έκαστον λέγει». H διαφορά της
φιλοσοφίας με την ποίηση είναι πως η ποίηση έρχεται εκ των υστέρων και
ονομάζει τα καθόλου, δηλαδή τα σφραγίζει μ’ ένα όνομα-παράδειγμα. Απλούστερα,
ο Αριστοτέλης θεωρεί πως ο ποιητής, αφού συλλάβει το νόημα της ιστορίας, αφού
γίνει όλβιος από τη μάθηση της ιστορίας, αφού δηλαδή αποκαλύψει το αίτιο της
ροής των γεγονότων, έρχεται να δώσει ένα τυχαίο (;) όνομα στην ηρακλείτεια
εικόνα του αείροου ποταμού. Οι χαρακτήρες, οι διάνοιες, οι συγκρούσεις, οι
πλοκές είναι τα τεχνάσματα με τα οποία η ποίηση επενδύει το φιλοσοφικό της
επιχείρημα.

Ο Σίλερ στοχάστηκε πολύ πάνω στην ουσία του τραγικού και στη δυναμική της
φόρμας. Κατά τη γνώμη μου η «Μαρία Στιούαρτ» είναι μαζί με τον «Βαλενστάιν»
(έργο ακόμη άπαιχτο στην Ελλάδα) τα κοντινότερα στο επιδιωκόμενο μέσω του
ρομαντισμού τραγικό ιδεώδες του Σίλερ.

Μέσα στη σύγκρουση των δύο βασιλισσών δεν αποκαλύπτονται μόνο και
ιδιοφυώς δύο γυναικείες φύσεις, δύο ανθρώπινοι τύποι ή δύο φυλετικά αρχέτυπα·
δεν αποκαλύπτονται μόνο και ιδιοφυώς δύο τρόποι ζωής ή δύο «πολιτικές»
επιλογές. Αποκαλύπτονται δύο μηχανισμοί παραγωγής ιστορικών γεγονότων. Το
πάθος και η διάνοια είναι δύο αρχαίοι γονότυποι που παράγουν ιστορία από την
εποχή που συγκρούεται ο Προμηθέας με τον Δία, η Αντιγόνη με τον Κρέοντα, ο
Φιλοκτήτης με τον Οδυσσέα και η Μήδεια με τον Ιάσονα. Σ’ όλες τις αρχετυπικές
συγκρούσεις η μίμησις καθαίρεται καταφάσκοντας στο πάθος. H τραγωδία είναι η
ήττα της Λογικής. Στη «Μαρία Στιούαρτ», η Μαρία, η άπληστη και σπάταλη, η
παραδομένη στα πάθη, η ερωτική και δολοφόνος, η μαυλίστρια και τρωτή γυναίκα,
η καιομένη και ματαιόδοξη, θριαμβεύει πεθαίνοντας εις βάρος της Ελισάβετ, της
ψυχρής και φιλάργυρης, της κρυφής και δυσάρεστης, της άτρωτης και πυρίμαχης,
της φιλόδοξης και ανασφαλούς. Αυτές οι ιδιότητες δεν είναι χαρακτηριστικά μόνο
των ιστορικών μορφών που δραματοποιούνται, είναι και ποιότητες πολιτισμών,
προφάνειες ιστορικών καταστάσεων, είναι μεγέθη της ιστορίας καθολικά. Όταν
συγκρούεται ο λογισμός με τ’ όνειρο, επικρατεί βέβαια πάντα ο λογισμός αλλά
δικαιώνεται το όνειρο. Αυτό είναι το τραγικό και φιλοσοφικό δίδαγμα της
ιστορίας.

Αυτή τη διάσταση έπιασε ο Σίλερ και την έκανε μεγάλη ποίηση μέσα σε μια
φόρμα που γεωμετρεί τα πάθη και τρικυμίζει τα επιχειρήματα. Πράγματι, ο Σίλερ
ακολουθώντας τη σοφή τεχνική της παράλληλης δράσης οδηγεί τα πράγματα στη
μοιραία (ιστορικά ανύπαρκτη) συνάντηση των δύο γυναικών, μοιραία δραματουργικά
για να καθορίσει πλέον αυτή η σύγκρουση τη νομοτελειακή κατάληξη. Θέλω να πω
πως ο Σίλερ έπλασε μια φόρμα με εντελέχεια, με μια δηλαδή καλπάζουσα εσωτερικά
αναγκαία πορεία προς το «τέλος».

Πολιτική ανάγνωση και σύγκρουση παθών

Ο Νίκος Μαστοράκης, σκηνοθέτης της παράστασης «Μαρία Στιούαρτ»

Ο Νίκος Μαστοράκης είχε στη διάθεσή του την πεζή μετάφραση του Γιώργου
Δεπάστα, αλλά σε καμιά περίπτωση πεζολογούσα. Μια ρέουσα, καλπάζουσα μετάφραση
που έγειρε προς την ενδιάθετη στο σιλερικό κείμενο ρητορική. H ρομαντική
ρητορική διαφέρει από την κλασική διότι επιχειρηματολογεί με συναισθήματα και
πάθη, ενώ η κλασική με λογικά επιχειρήματα.

Ο Μαστοράκης καθοδήγησε τη σκηνογράφο Εύα Μανιδάκη να διαμορφώσει έναν χώρο
κάτι ανάμεσα σε αίθουσα θρόνου, βουλευτήριο και δικαστήριο. Αυτό οδήγησε την
ερμηνεία της ουσίας του έργου σε μια πολιτική ανάγνωση. Χωρίς να θυσιάσει
τίποτα από τη σύγκρουση των παθών και την ποικιλία των παγιδευμένων στη
γοητεία των δύο γυναικών εραστών, κολάκων και οπορτουνιστών, άνοιξε τις
πτυχώσεις των μηχανισμών εξουσίας καθιστώντας το κοινό ενόρκους μιας πολιτικής
δίκης. Ντύνοντας ο Μεντζικώφ τους άντρες, τα γρανάζια της εξουσίας, με
σύγχρονα ενδύματα και τις βασίλισσες με εποχής έδειξε πως κάθε εποχή, και η
δική μας, στροβιλίζεται γύρω από τους δύο πανάρχαιους άξονες της εξουσιαστικής
μηχανικής: το πάθος και τον ψυχρό υπολογισμό.

H παράσταση του Μαστοράκη είναι άκρως ενδιαφέρουσα χωρίς να προδώσει,
εκλαϊκεύοντας, το ρομαντικό τραγικό ήθος και την εμπάθεια της ρητορικής
ευφράδειας.

Ευτύχησε η παράσταση στις ερμηνείες. Ο Δημοσθένης Παπαδόπουλος (Μόρτιμερ)
έπλασε έναν παθιασμένο φανατικό με πυρέσσουσα ιδιοσυγκρασία.

Ο Μπάμπης Σαρηγιαννίδης (Πόλετ) είναι στιβαρότητα, σιγουριά και σπλάχνος
συνάμα.

Ο Νίκος Αρβανίτης (Μπάρλι) χειρίστηκε με κύρος το φορτίο της ρητορικής του
ρόλου εκζήτησης. Ο Γιώργος Γραμματικός και ο Δημήτρης Γεωργαλάς στήριξαν με
μέτρο και ευπρέπεια ήθους τον Ομπεσπίν και τον Ντάβισον αντίστοιχα. Ο Τάλμποτ
του Ροζάκη έξοχος. Ο ηθοποιός στην καλύτερη ώρα του. Ο Λέστερ του Αλ. Μυλωνά
ήταν νομίζω λάθος διανομής. Ο ραδιούργος του ρομαντικού θεάτρου με τις κωμικές
νύξεις του ιδιώματος του ηθοποιού εξαφανίστηκε. H Μπέττυ Αρβανίτη έπλασε το
υπερφίαλο και συνάμα ανασφαλές πρόσωπο της Ελισάβετ με υλικά δίκοπου ψυχρού
ατσάλινου μαχαιριού με φιλντισένια λαβή. Επίτευγμά της, η εκρηκτική, καλά
κρυμμένη, ηφαιστειώδης λάβα της. H Ρένη Πιττακή, στην ωριμότερη στιγμή της,
έπλασε τη Μαρία με μια σπάνια ερωτική εφηβική απληστία και συνάμα πορφυρή σκληρότητα.

INFO

«Μαρία Στιούαρτ» του Φρ. Σίλερ στο Θέατρο Οδού Κεφαλληνίας (Κεφαλληνίας 16,
Κυψέλη. Τηλ.: 210-8838.727)