Eικόνα και ομοίωση

H Πέγκυ Τρικαλιώτη και ο Γιάννης Τσιμιτσέλης στην παράσταση «H μικρή μας πόλη»

Ο Άραβας σοφός έχει όμως σκαλώσει στη λέξη (και τη σημασία της) «μίμησις».
Σημειώνω εδώ εν παρενθέσει ότι στη σημιτική παράδοση, στην ευρεία σημιτική
παράδοση (όπου συνυπάρχουν και τα αραβικά φύλα και οι Εβραίοι) απαγορεύεται η
μίμηση. Θυμίζω μία από τις εντολές που δόθηκε από τον Θεό στον Μωϋσή στο όρος:
«ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα». Τα τζαμιά και οι χάβρες
είναι ακόσμητοι ναοί κ.τ.λ. Ο Άραβας λοιπόν σοφός δεν έχει λέξη στη γλωσσική
του περιουσία αλλά κυρίως δεν αντιλαμβάνεται τη σημασία της λέξεως «μίμησις».
Είναι στο χαγιάτι του και γράφει, λέει ο Μπόρχες, και ακριβώς από κάτω, στον
δρόμο της γειτονιάς, δύο παιδιά, ένα αγόρι και ένα κορίτσι, παίζουν, παίζουν
το ανδρόγυνο. Με πετραδάκι έχουν σχεδιάσει την κάτοψη του σπιτιού τους, ένα
άνοιγμα είναι η πόρτα, κρατάνε κεραμικά θραύσματα αντί για ποτήρια, κάτι
ξυλαράκια που βρήκαν κατάχαμα είναι τα πιρούνια τους, τα μαχαίρια τους.
Συνομιλούν ως ανδρόγυνο, μαλώνουν, φιλιώνουν, τρώνε.

Ο Άραβας σοφός, αμήχανος μπροστά στο μεταφραστικό του τείχος, χαζεύει τα
παιδιά και δεν αντιλαμβάνεται, λέει ο Μπόρχες, πως έχει κάτω από τα πόδια του
το περιεχόμενο της έννοιας της λέξης που αναζητεί τη μετάφραση.

Ο Πλάτων, ο φιλόσοφος που πρώτος, πριν από τον Αριστοτέλη, εισήγαγε τη
«μίμηση» στον φιλοσοφικό στοχασμό, το παιχνίδι των παιδιών κάτω από το χαγιάτι
του Άραβα σοφού θα το χαρακτήριζε μίμησιν μιμήσεως, από τρίτου μίμησιν, αφού
τα παιδιά μιμούνταν τους μεγάλους, οι οποίοι πάλι με τη σειρά τους μιμούνται
την ιδέα του ανδρόγυνου. Εξάλλου, ο Πλάτων πρώτος στους «Νόμους» ορίζει την
Πολιτεία ως μίμησιν της τελείας και αρίστης πολιτείας. H πόλις είναι ένα
μίμημα, ένα είδωλο, μια ένυλη ομοίωση κατ’ αναλογία της νοητής πόλης. Στην
παράδοση της Γραφής ακούμε για την Άνω Ιερουσαλήμ και βέβαια στη χριστιανική
δογματική κεντρικός, πυρηνικός λόγος είναι ο ορισμός του ανθρώπου ως εικόνα
και ομοίωσις του θεού.

Έτσι και στην Αριστοτελική «Ποιητική» το θέατρο παίζεται ως μίμησις πράξεως
ζώντων. Ό,τι δηλαδή έκαναν τα παιδιά του Μπόρχες. Είναι ίσως στους πολλούς
γνωστό πως ο Σίλερ εισήγαγε στη φιλοσοφία του θεάτρου και της τέχνης
γενικότερα την έννοια του παιχνιδιού. Και βέβαια το παίγνιον ανάγεται
σημασιολογικά στις πράξεις των παίδων που βεβαιότατα μαθαίνουν τον κόσμο και
πρώτα απ’ όλα τη γλώσσα μιμούμενα ήχους, συμπεριφορές των μεγάλων του
περιβάλλοντος.

Οι ρίζες του θεάτρου βρίσκονται στα παιχνίδια των παιδιών, γι’ αυτό και το
κατ’ εξοχήν προσόν ενός θεατρικού συγγραφέα είναι η παρατηρητικότητα. Αλλά η
παρατηρητικότητα οφείλει να μιμηθεί την παιδική περιέργεια που εκδηλώνεται
σχεδόν βασανιστικά με καταιγισμούς απλοϊκών αλλά τρομακτικών στην ουσία τους
ερωτημάτων: «Πώς γεννήθηκα, γιατί πεθαίνουμε, γιατί βρέχει, πού είναι τώρα ο
θεός;».

Ο Θόρντον Γουάιλντερ πριν από 65 χρόνια περίπου έγινε παιδί και γύρισε το
θέατρο στις μιμητικές παιδικές πράξεις. «H μικρή μας πόλη» είναι μια από τα
εκατομμύρια μικρές πόλεις στην οικουμένη που μιμείται ένα ιδεατό, ιδανικό
πρότυπο, μια νοητή κατασκευή, την τέλεια διατύπωση της ενδιάθετης όρεξης του
ανθρώπου να πραγματώσει τη ροπή με την οποία τον προίκισε η φύση να συγκροτεί
ομάδες ομοίων του σε συμβίωση, σε κοινό βίο.

Στα μαθηματικά λέμε πως ένα πλήθος τιμών στο πεδίο τιμών απεικονίζεται σ’ ένα
πεδίο αναφοράς ή, το αντίθετο, ένα πεδίο αναφοράς διασπείρεται σε ένα πλήθος
τιμών. Οι άνθρωποι, ο καθένας ξεχωριστά, επαληθευόμαστε μέσα στη γενική έννοια
Άνθρωπος. Ο Γουάιλντερ με τυχαίο δείγμα τη μικρή πόλη στο Νιού Χαμσάιρ μιλάει
για το θέατρο της ζωής, δηλαδή για μια σειρά από μιμητικές πράξεις που
πασχίζουν να δικαιώσουν το μεγάλο Μοντέλο, την ιδεατή πόλη, το μέγα πρότυπο,
την ιδέα της πόλεως. Οι άνθρωποι της μικρής αυτής πόλης επαναλαμβάνουν καθετί
οικείο που έπραξαν χιλιάδες, εκατομμύρια άλλοι στην ίδια πόλη πριν, και σ’
όλες τις πόλεις της οικουμένης για αιώνες. Οι άνθρωποι γεννιούνται,
ερωτεύονται, παντρεύονται, εργάζονται, χαίρονται, πενθούν, πεθαίνουν. Έγραφα
παλιότερα ότι το πρώτο μπουλβάρ της ιστορίας παίχτηκε στον Παράδεισο και οι
πρώτες ατάκες του είναι το γλωσσικό πεδίο αναφοράς της ανθρώπινης κατάστασης:
«H Εύα με ηπάτησε», «Βάλτε κάτι εκεί, παρακαλώ, με ερεθίζετε». Το θέατρο
αιώνες τώρα παίζει το ανδρόγυνο, τον όφιν, το δένδρο της γνώσεως, το φύλλον
συκής, την εκδίωξη και τη νοσταλγία επιστροφής ενώ στο μεταξύ βγάζει το ψωμί
του ο άνθρωπος με τον ιδρώτα του προσώπου του.

Θεατρικό ντοκιμαντέρ

«H μικρή μας πόλη» γράφτηκε σε μια εποχή που ο κινηματογράφος είχε σπάσει τα
θεατρικά στεγανά των πράξεων, της ενότητας τόπου και χρόνου και δράσης που
ταλάνιζαν χρόνια τη δραματουργία. Έδειξε πως θεατρική συγκίνηση μπορεί να
παραγάγει το οικείο, το καθημερινό, το σύνηθες, πως θεατρικό πρόσωπο δεν είναι
μια ξεχωριστή προσωπικότητα ούτε μια οικογένεια εν κρίσει. Ο Θόρντον
Γουάιλντερ έκανε ένα θεατρικό ντοκιμαντέρ. Κατέγραψε με την πένα αντί του
φακού τη ζωή μιας μικρής πόλης και ύστερα έκανε μοντάζ κρατώντας τα ουσιώδη
της καθημερινότητας.

Και έδειξε πως η ιστορία μιας οικογένειας ανώνυμης σχεδόν από αυτές που
αποτελούν τα κριτήρια της στατιστικής μέτρησης του μέσου όρου, μπορεί να μας
ενδιαφέρει, να μας συνταράσσει, να μας συγκινεί όσο και ο Οιδίπους και ο
Άμλετ.

Όσες φορές παίχτηκε το έξοχο αυτό έργο πέτυχε, ίσως γιατί ευτύχησε να πέσει σε
καλά χέρια σκηνοθετών και ηθοποιών.

Συνταρακτική απλότητα

Ο Σταμάτης Φασουλής στο θέατρο «Δημήτρης Χορν» έστησε μια συνταρακτική στην
απλότητά της παράσταση. Τόνισε το θεατρικό παιχνίδι, τις θεατρικές συμβάσεις
και την ποιητικότητα της μεταμορφωτικής διαδικασίας. Φόρτισε τα απλά
καθημερινά γεγονότα, ακόμη και τα έπιπλα και τα σκεύη, με μια αυθεντικότητα
ώστε φανερώθηκε η μοναδικότητα του καθενός, η τραγικότητα της μοναδικότητάς
τους, αφού είναι πάντα συνάρτηση της φθαρτότητάς τους. Ο Δαγκλίδης με τα απλά
σκηνικά έδειξε πως καθετί εμβαπτιζόμενο στη μιμητική μαγεία γίνεται αισθητικό
αντικείμενο. Όμορφα τα κοστούμια της Κατερίνας Παπανικολάου και η Παπαδαμάκη
κίνησε τα σώματα χωρίς υπερβολές ή «θεατρινίστικα τεχνάσματα».

H μετάφραση του Φασουλή στρωτή και μουσικά τέλεια και δημιουργοί αισθητικής
μαγείας οι φωτισμοί του Παυλόπουλου. Προσωπικά θα ήθελα περισσότερο «ουδέτερο»
τον διευθυντή σκηνής του Στέργιογλου. Ο Τριανταφυλλόπουλος και ο Χύτας έδωσαν
με αφοπλιστική άνεση τους πατεράδες. H Φέστα και η Λαμπρόγιαννη (μια ηθοποιός
που συνεχώς βελτιώνει την έμφυτη λάμψη της) έξοχες φιγούρες καθημερινής μάνας.
Ο νεαρός Τσιμιτσέλης δεν φάνηκε πουθενά αρχάριος. Γράφει. H Τρικαλιώτη,
περνώντας από τον ένα ρόλο στον άλλο, κάθε χρόνο αποδεικνύει πως η θηριώδης
τεχνική της είναι ένα έξοχο όχημα για να μεταφέρει στη σκηνή έναν σπάνιο
συναισθηματικό πλούτο με αυθορμησία και αυθεντικότητα. Ο Φασουλής έδωσε την
ευκαιρία σε νέους ηθοποιούς σε μικρούς ρόλους που πλάθουν χυμώδεις τύπους που
να διαρκούν στη μνήμη μας. Σημειώνω τον Γούνα, τον Δεπάστα, τη Μανουσοπούλου,
τον Άρη Αντωνόπουλο και ιδίως την εντυπωσιακή φιγούρα του Μάριου Ιωάννου.

INFO

«H μικρή μας πόλη» στο Θέατρο «Χορν» (Αμερικής 10, τηλ. 210-3612.500).