Eμείς και η Aναγέννηση

H υποβλητική ισόγεια αίθουσα της Εθνικής Πινακοθήκης περιέχει μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα έργα της έκθεσης

H έκθεση μουσειακών διαστάσεων για την Ιταλική Αναγέννηση θα ήταν ένα
κατόρθωμα διαχρονικής σημασίας. Δεν είναι τυχαίο που μεγάλοι μελετητές και
μεγάλα μουσεία σπανιότατα το επιχείρησαν. Άλλωστε, τα σημαντικότερα έργα
βρίσκονται αμετακίνητα σε τοίχους εκκλησιών, παλατιών και μουσείων και δεν
ταξιδεύουν ούτε με εντολή του Πάπα, είναι κάτι σαν την Ακρόπολη.

Είναι επίσης ζήτημα γνώσης και ερμηνείας. Ποιος έχει το θράσος σήμερα να
δηλώσει ότι γνωρίζει επαρκώς το τι έγινε στα χρόνια μεταξύ 1200 και 1600 και
να συγκροτήσει ένα αντιπροσωπευτικό μουσειακό ανθολόγημα, με μια σοβαρή
ερμηνευτική άποψη; Χρειάζεται επικεφαλής επιμελητής, εξειδικευμένος στις
απαρχές της νεώτερης Ευρώπης και στις σχέσεις της με το ιστορικό της υπόβαθρο,
καθώς επίσης στις πηγές της σύγχρονης εικονογραφίας και στο δικαίωμα των
ζωγράφων «να ποιούν εαυτώ είδωλον και παντός ομοίωμα». Ο μελετητής αυτός θα
πρέπει επίσης να είναι ενήμερος (τουλάχιστον) και για τις σύγχρονες ερμηνείες
όλων αυτών και με δικό του τεκμηριωμένο σημείο ιστορικής αναφοράς.

Ξεκινώντας για την Εθνική Πινακοθήκη δεν περιμέναμε η έκθεση «Ιταλική
Αναγέννηση και Ελλάδα – Το Φως του Απόλλωνα» να πρωτοπορήσει διεθνώς, ούτε
απαιτούσαμε μοναδικά «αριστουργήματα» – όπως αδικαιολόγητα προπαγανδίζεται.
Ούτε μας πείραξε που ανάμεσα στα 500 (;) εκθέματα τα «αποδιδόμενα» και τα
ελάσσονος σημασίας ήταν τα περισσότερα. Πρόθυμα θα εντάσσαμε το εγχείρημα
σύμφωνο στην πολιτισμική-ανθρωπολογική άποψη που θεωρεί σπουδαία όλα τα
«πολιτισμικά τεκμήρια», αρκεί να συναποτελούν το «πνεύμα της εποχής» και να
απεξαρτούν το κοινό από το «κυνήγι κεφαλών» της Ιστορίας της Τέχνης. H εποχή
κάνει τον καλλιτέχνη και όχι το αντίστροφο.

Οι ειδικές γνώσεις και η πολύχρονη προσπάθεια της φίλης κ. M. Λαμπράκη-Πλάκα,
η συνεργασία τής κ. M. Gregori και τα άφθονα μέσα, μας προϊδέαζαν θετικά.

Δυστυχώς, η εμπειρία ήταν αντίστροφη. Εκατοντάδες συσσωρευμένα αγάλματα,
μπιμπελό, παλιές εικονογραφημένες εκδόσεις, σχέδια και χαρακτικά, μετάλλια,
σφραγίδες και ελαχιστότατοι πίνακες δίνουν εξ αρχής την αίσθηση ότι είμαστε
στους διαδρόμους και όχι στις κεντρικές αίθουσες των παλατιών της Αναγέννησης.
Τα περισσότερα έργα τα βλέπαμε για πρώτη φορά, κι αυτό είναι και καλό και
κακό.

Στον μικρό κατάλογο (ο επίσημος καθυστερεί) μαθαίνουμε τις προβλεπόμενες
θεματικές ενότητες: «Φλωρεντία, η Νέα Αθήνα», «Οι Μέδδικοι ως Μαικήνες»,
«Μύθοι, Θεοί και Ήρωες» κ.ά.π. Μέσα στον χώρο τα αναπάντητα ερωτήματα
κλιμακώνονται:

Χωρίς σκηνοθεσία; Παρά την «εικονική πραγματικότητα» (αναπαραγωγές έργων που
δεν ήλθαν, πολυδάπανες βιτρίνες και γυψοκατασκευές), οι 21 συνολικά θεματικές
ενότητες δεν αποδίδουν κάποια ειδική ατμόσφαιρα, η παράθεση γίνεται χωρίς
αρχή, μέση και τέλος, δεν έχει ούτε σκηνογραφική – μουσειολογική συγκρότηση,
όλα έμοιαζαν με παρατακτική προβολή σλάιντ.

Αναγέννηση χωρίς το Βυζάντιο; Ανεξήγητα, δεν συναντήσαμε τη βασικότερη
ενότητα: τη σχέση της Ιταλικής Αναγέννησης με τη Βυζαντινή, στα χρόνια του
Τσιμαμπούε και του Τζιότο, αμέσως μετά το 1204, που οι Σταυροφόροι κυρίευσαν
την Κωνσταντινούπολη. Το σκεπτικό και τα εκθέματα υπήρχαν, από πρόσφατη έκθεση
του Μεγάρου Μουσικής. Όμως, η ελληνική Εθνική Πινακοθήκη φαίνεται να υιοθετεί
τον (βατικανής εμπνεύσεως) προπαγανδιστικό ισχυρισμό ότι το αρχαιοελληνικό
πνεύμα χάθηκε κάπου στον «Μεσαίωνα» (αυτή η λέξη είναι μια συκοφαντία, εξ
ορισμού) και χρειαζόταν, λέει, η Ιταλική Αναγέννηση για να ξαναγεννηθεί, ενώ
στο Βυζάντιο ήταν που η ζωγραφική ζούσε και βασίλευε, εξελίσσοντας την ύστερη
αρχαιότητα (E. Γκόμπριτζ).

Μήπως νεοκλασικισμός; H Αναγέννηση δεν είναι υπόθεση αποκλειστικά ιταλική,
αλλά ένα υποσύνολο των ανά εποχές νεο-κλασικισμών. Πολλές άλλες κοινωνίες
επιχείρησαν να προσεταιρισθούν το όραμα της κλασικής Αθήνας, στα Ελληνιστικά
Χρόνια, στο Βυζάντιο του 12ου αιώνα, στο Μόναχο του 19ου κ.ά.π. Παρά τις
πρόσφατες ιστορικές συμβολές τών Μπροντέλ, Λεγκόφ και Έκο, που
επαναπροσδιορίζουν τις έννοιες Αναγέννηση και «Μεσαίωνας», τα κεφάλαια
βασίζονται στην προ δεκαετιών ιστοριογραφία.

Ένα χάος που ζητά ταξινόμηση: H Αναγέννηση είναι χαώδες ζήτημα και στα λόγια
και στα έργα. Μόνη λύση θα ήταν μια ανθολογία καλύτερα εστιασμένη και
ειλικρινής στο τι ζητά, όχι αυτή η σπάταλη παραγωγή εντυπωσιασμού, χωρίς
ιεράρχηση και αφηγηματική συνοχή.

Βαθμολογία

«Ιταλική Αναγέννηση και Ελλάδα»

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 8

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 6

* Ξεχωρίζει από άλλες εκθέσεις της εποχής; 8

* Τα έργα είναι τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα τους; 3

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«Το Φως του Απόλλωνα – Ιταλική Αναγέννηση και Ελλάδα», Εθνική Πινακοθήκη, Βασ.
Κωνσταντίνου 50, τηλ. 210-7235.937.