Ήθη αναγωγής στο παρόν

Η Άννα Βαγενά με τον Θωμά Κινδύνη στην παράσταση «Φιλουμένα Μαρτουράνο» που παίζεται στο «Μεταξουργείο»

Δεν έχω να προσθέσω ή να συμπληρώσω κάτι. Παρ’ όλα αυτά, αισθάνεται κανείς τον
πειρασμό να ρωτήσει: πόσο αντέχει και, αν αντέχει, γιατί αντέχει μια
ηθογραφία, μια κωμωδία ηθών του 1946 ακόμη σήμερα; Δεν λέμε συχνά πως τα ήθη
αλλάζουν, πως η ηθική είναι σχετική, άρα είναι συνάρτηση των πολιτικών,
οικονομικών, κοινωνικών συνθηκών, ακόμη συνάρτηση και του γλωσσικού κώδικα
μιας εποχής; Θα μου πείτε, ο Αριστοφάνης, ο Γκολντόνι, ο Μολιέρος, ο Γκόγκολ,
ο Τσέχωφ, ο δικός μας Χουρμούζης, ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος γιατί αντέχουν; Παρ’
όλα αυτά τα ήθη άλλαξαν, οι κοινωνικές συντεταγμένες μετατοπίστηκαν, οι άξονες
του βίου και οι κανόνες της ηθικής πολύ συχνά ανετράπησαν πλήρως. Τι
συμβαίνει, λοιπόν, με μερικά έργα, όπως αυτά που προανέφερα, τα οποία ενώ
καταγράφουν συμπεριφορές που αποτυπώνουν ηθικά προτάγματα μιας παλαιότερης
εποχής που πέρασε ανεπιστρεπτί, μιλάνε ακόμη, θέτουν προβληματισμούς, ανοίγουν
διάλογο με τη δική μας εποχή και τα δικά μας ήθη;

Παράδειγμα η «Φιλουμένα». Μια σπιτωμένη πόρνη από έναν ματσωμένο αστό
που, παλεύοντας με νύχια και με δόντια, προσπαθεί να αποκαταστήσει τα νόθα
παιδιά της, να τα νομιμοποιήσει, να τους δώσει ένα κοινωνικό διαβατήριο.
Γραμμένο το έργο στη μεταπολεμική Ιταλία είναι κατανοητό. Για μια γυναίκα του
περιθωρίου που η ΑΝΑΓΚΗ την έχει οδηγήσει σε μύριους όσους συμβιβασμούς και σε
πάσης φύσεως ταπεινώσεις, χρησιμοποιεί κάθε νόμιμο και κυρίως κάθε παράνομο
και εκβιαστικό τρόπο για να επιβιώσει και να σώσει τα παιδιά της, προϊόντα
κοινωνικής βίας και αποκλεισμού, από την απομόνωση και τη μικροαστική
σεμνότυφη ηθική. Στη βία, στην απάτη, στον εκβιασμό της κοινωνίας που ζει
απαντά με βία, απάτη, ψεύδη, εκβιασμούς, δόλο. H συμπεριφορά της, αν
θεωρητικοποιηθεί, ανάγεται στους πάγιους τρόπους δράσης του αναρχισμού. Στη
βία απαντάμε με βία, στην υποκρισία με υποκριτικό προσωπείο.

Μισόν αιώνα μετά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, θεσμικά, νομικά η θέση της
γυναίκας έχει αλλάξει. Σήμερα μια γυναίκα με παιδιά χωρίς πατέρα, στη λεγόμενη
πολιτισμένη Ευρώπη, έχει ακόμη και ασφάλιση και κατά κανόνα απολαμβάνει την
κοινωνική ανοχή. Σε μια Ευρώπη που η πορνεία συνδικαλίζεται, πώς μπορεί να
συγκινεί το δράμα της Φιλουμένα, στη μεταπολεμική Νάπολι;

Πώς μπορεί να συγκινεί και να μας δημιουργεί ευφορία λόγω αναγνωρισιμότητας
των καταστάσεων, η φαυλότητα της ρωσικής δημοσιοϋπαλληλίας στον γκογκολικό
«Επιθεωρητή», η κουφότητα και η ματαιοδοξία του νεοπλουτισμού στον μολιερικό
«Αρχοντοχωριάτη», η κενότητα των μεγαλοαστών της βικτωριανής Αγγλίας στα
οσκαρουαϊλδικά κωμικά ηθογραφήματα, αλλά και η έκπτωση ηθικών, πολιτικών,
νομικών, εκπαιδευτικών θεσμών μιας άμεσης δημοκρατίας στις κωμωδίες του
Αριστοφάνη;

Νομίζω πως η απάντηση είναι: η Αναλογία, η Αναγωγή, η Προσομοίωση.
Μπορεί να άλλαξαν τα ήθη και η γλώσσα, αλλά από τη στιγμή που δεν άλλαξαν –
και δεν άλλαξαν – οι θεμελιώδεις κοινωνικές δομές, εύκολα βρίσκουμε τις
αναλογίες, εύκολα κάνουμε αναγωγή των συμπεριφορών του παρελθόντος στο σήμερα.
Μια μάνα σήμερα παλεύει πάλι, αλλιώς, για τα παιδιά της. Πρόσφατα η Ζωή μάς
επιφύλαξε ένα παράδειγμα συμπεριφοράς που χρειαζόταν έναν σύγχρονο Ντε Φιλίππο
για να το αναγάγει στην περιωπή της Τέχνης. Μια μητέρα που έχασε το παιδί της
από τα ναρκωτικά, ψάχνοντας να βρει τους ενόχους που το οδήγησαν στον θάνατο
μεταμφιέστηκε σε πόρνη, διείσδυσε στα στέκια με τους εμπόρους και τα
βαποράκια, μετήλθε τις μεθόδους του υποκόσμου, μπήκε στο παιχνίδι της
παρανομίας ως τον λαιμό για να βρει ό,τι αναζητούσε.

Έτσι, σήμερα βρίσκουμε αναλογίες στη σημερινή φαυλότητα της διαπλοκής
και της δημόσιας συναλλαγής, στη ρητορική της πολιτικής απάτης, της σοφιστικής
και της δικανικής ίντριγκας, της ελεεινής και ευτελισμένης νεοπλουτίστικης
πρόκλησης. Αφήνω που στην Ελλάδα δεν φαίνεται να έχουν αλλάξει ριζικά τα
πράγματα, ώστε να νιώθουμε να μας χωρίζει κάτι από την ιδεολογία του τζόγου
που σατίρισε ο Χουρμούζης και ο Ρούσσος, τον μικροαστικό μαϊμουδισμό που
ελεεινολόγησε ο Άγγελος Βλάχος και ο Καπετανάκης, η πολιτικάντικη ψευδολογία
που σατίρισε ο Ψαθάς και η φιλανθρωπική κερδοσκοπία που αποκάλυψαν ο
Σακελλάριος και ο Γιαννακόπουλος.

Γήινη, ντόμπρα, πανούργα, τρυφερή μάνα-κλώσσα

Στο «Μεταξουργείο», ο Γιάννης Διαμαντόπουλος, που μετέφρασε εύφορα και
σκηνοθέτησε με ρεαλιστική πιστότητα, ακρίβεια και θεατρικό ρυθμό τη
«Φιλουμένα», μπορεί κανείς να πιστοποιήσει του λόγου το αληθές. H Φιλουμένα
μάς συγκινεί, την καταλαβαίνουμε, μας αφορά το πρόβλημά της και μας
ενθουσιάζει η στρατηγική της.

H Δέσποινα Βολίδη και ο Γιώργος Ζιάκας έχουν δημιουργήσει έξοχο χώρο και
κοστούμια αντίστοιχα, η μουσική μπάντα έχει δραματουργική παρουσία και ο
Σινάνος έχει φωτίσει όμορφα το σκηνικό περιβάλλον.

H Άννα Βαγενά δημιουργεί μια λαϊκή αναγνωρίσιμη, γήινη, ντόμπρα, πανούργα,
τρυφερή μάνα-κλώσσα. Έχω την εντύπωση πως κτίζει τον καλύτερο έως τώρα ρόλο
της. Και είναι ευφυές πώς ο Διαμαντόπουλος την καθοδήγησε, στα όρια της
νόμιμης αναλογίας, να πλάσει μια Φιλουμένα – Φιλομήλα, Ελληνίδα και συγχρόνως
μυθικό πλάσμα, δεδομένου ότι το όνομά της παραπέμπει στη μυθολογική σχέση
Φιλομήλας-Πρόκνης Αηδόνας, που ως πτηνό αναζητεί τον χαμένο γιο της Ίτυ. Ο
Θωμάς Κινδύνης (Ντομένικο), αποκάλυψη. Χειρονόμησε και ρητόρευσε τον Σοριάνο
με έξοχο τρόπο, ώστε να στήσει εμπρός μας έναν αναγνωρίσιμο μεσογειακό
αρσενικό αφέντη! Ο Νίκος Τσούκας έξοχος, αυθεντικός, στόφα λαϊκού κωμικού,
χωρίς φλυαρία και γραφικότητες. H Ειρήνη Κουμαριανού λιτή και στέρεη. Ο Σουξές
εύστοχη καρικατούρα, η Καραγιαννίδη μετρημένη σ’ έναν ρόλο-παγίδα και η
Κατερίνα Θεοχάρη έδειξε και την κωμική της φλέβα της σουμπρέτας.

Οι τρεις γιοι των Δεγαΐτη, Κασσανδρινού και Χάρη Μαυρουδή ένα θαυμάσιο τρίο
(βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο) στο αντιστικτικό ντιβερτιμέντο τους.

INFO

«Φιλουμένα Μαρτουράνο», Στο «Μεταξουργείο» (Ακαδήμου 14, Μεταξουργείο, Τηλ. 210-5234.382)