Tα γλυπτά της Aθήνας και τα «βάσανά» τους

Ο «Ξυλοθραύστης» του Δημήτρη Φιλιππότη. Το 1910 τον έβαψαν με κόκκινο χρώμα, το 1912 τον ακρωτηρίασαν για λόγους σεμνοτυφίας, το 1914 τον λιθοβόλησαν. Τελειωμό δεν έχουν τα βάσανα των υπαίθριων γλυπτών

Διακόσια σαράντα εννιά γλυπτά, μεγάλα και μικρά, παλιά και σύγχρονα,
προβάλλουν σε πρώτο πλάνο ή μας λοξοκοιτάζουν κρυμμένα πίσω από φυλλωσιές
στους ανοιχτούς χώρους της Αθήνας. Το καθένα έχει και την ιστορία του. Αυτή η
άγνωστη ιστορία της υπαίθριας γλυπτικής στην Αθήνα συγκεντρώνεται σε μια
πρωτότυπη μονογραφία – λεύκωμα της Ζέττας Αντωνοπούλου, που συνδυάζει τις
σπουδές της αρχαιολογίας, της ιστορίας της τέχνης, την εξειδίκευση στην
προστασία μνημείων και την πρόσβαση στα μητρώα και τα αρχεία του Δήμου
Αθηναίων.

Αποτέλεσμα αυτής της έρευνας είναι το κάθε γλυπτό να παρουσιάζεται με όλα τα
στοιχεία της ταυτότητάς του αλλά και των ιστορικών περιπετειών του. Γιατί αν
και ακίνητα, τα γλυπτά μετακινούνται, χάνονται, απάγονται, αντιγράφονται,
αποθηκεύονται, ανάλογα με τη βούληση του καθενός, αρμοδίου ή μη.

Το πρώτο εργαστήριο γλυπτικής στην Αθήνα, το Ερμογλυφείον των Τηνιακών Αδελφών
Μαλακατέ, άνοιξε έναν χρόνο μετά την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα του
ελληνικού κράτους, το 1835. Τα πρώτα γλυπτά, που δεν ήταν ενταγμένα στη
διακόσμηση των δημόσιων κτιρίων, ήταν οι 24 προτομές των Ηρώων του 1821, έργα
του I. Κόσσου, που βρίσκονται σήμερα στην αυλή του Πανεπιστημίου. Από τότε
μέχρι σήμερα, η γλυπτική, τέχνη κατ’ εξοχήν με χαρακτήρα δημόσιο,
χρησιμοποιήθηκε για να εξάρει ιδέες και πρόσωπα, εκφράζοντας έτσι το κοινωνικό
πρόσωπο κάθε εποχής.

Προτομές και ανδριάντες κατέχουν τη μερίδα του λέοντος μεταξύ των γλυπτών της
Αθήνας. Ο «Ξυλοθραύστης» του Δημήτρη Φιλιππότη είναι από τα λίγα γλυπτά με
θέμα ελεύθερο, ηθογραφικό, και κρύβει πίσω του μια συγκινητική ιστορία. Επειδή
ο Φιλιππότης δεν είχε τα μέσα, χρειάστηκαν τρία χρόνια για να τελειώσει το
γύψινο πρόπλασμα (1872 – 1875) και μόνο είκοσι πέντε χρόνια μετά, σχεδόν
τυφλός, ο γλύπτης τελείωσε το έργο μόνος του σε μάρμαρο και το εξέθεσε στον
Παρνασσό.

Τα ενδιάμεσα χρόνια, κάθε Μεγάλη Παρασκευή άνοιγε την πόρτα του εργαστηρίου
του και άναβε κεριά γύρω από το ημιτελές άγαλμα, μετατρέποντάς το σε επιτάφιο.

Σε θέσεις ακατάλληλες

Το συμπέρασμα της έρευνας της Ζέττας Αντωνοπούλου είναι ότι η υπαίθρια
γλυπτική στην Αθήνα αποτελεί ένα ανομοιογενές σύνολο, που συγκεντρώνεται
ασφυκτικά στο κέντρο της πόλης. Αξιόλογα γλυπτά αναζητούν μία θέση στον χώρο,
την επικοινωνία με το κοινό, ενώ από πλευράς διατήρησης βρίσκονται σε κακή κατάσταση.

Οι μετακινήσεις και εξαφανίσεις γλυπτών καθώς άλλαζε η διαμόρφωση της
Αθήνας ήταν συχνές, ενώ η τοποθέτηση αγαλμάτων και μνημείων σε ακατάλληλες
θέσεις, ή βάθρα, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, οδηγούν σε μια αισθητική
επιβάρυνση της Αθήνας. Κι αν διερωτάται κάποιος γιατί λιγόστεψαν τα μαρμάρινα
έργα, υπάρχει απάντηση: η χύτευση ορειχάλκινων αντιγράφων είναι πιο εύκολη
μέθοδος κατασκευής.

INFO

Ζέττα Αντωνοπούλου, «Τα γλυπτά της Αθήνας», Εκδ. Ποταμός, Σελ. 225, Τιμή: 45 ευρώ.