Παρανόηση από… μπετόν

H καθαρή, απλή, σχεδόν αρχετυπική κατοικία από εμφανές σκυρόδεμα βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τον φυσικό της περίγυρο και τα χρώματα της περιοχής. Έργο των αρχιτεκτόνων Τάσου και Δημήτρη Μπίρη

Ορισμένες απόψεις σχετικά με τη χρήση των υλικών στην αρχιτεκτονική, που
διατυπώνονται, φτάνουν σε ακραίες θέσεις και απλουστευτικές ερμηνείες,
αποδίδοντας σε συγκεκριμένα υλικά την ευθύνη για την κακή εικόνα που
παρουσιάζουν σήμερα οι πόλεις μας, αλλά και για την καταστροφή του φυσικού
περιβάλλοντος, όπως για παράδειγμα το πολύπαθο και παρεξηγημένο μπετόν, σε
σημείο μάλιστα να αποκαλείται η Αθήνα… τσιμεντούπολη, σε αντίθεση με άλλα
υλικά όπως η πέτρα ή το ξύλο, τα οποία αποκαλούνται ζεστά υλικά, κοντά στον
άνθρωπο κ.λπ.

Είναι προφανές ότι πρόκειται για πλήρη παρανόηση. Το θέμα όμως είναι πιο
σοβαρό από τη στιγμή που αυτή είναι η γνώμη και της πλειονότητας των πολιτών,
με καταστρεπτικές συνέπειες για την ποιότητα της αρχιτεκτονικής στον τόπο μας.

Σημασία έχει πώς χρησιμοποιώ το υλικό και όχι ποιο είναι το υλικό αυτό!
Κάθε υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί σωστά ή λάθος, τόσο όσον αφορά την
κατασκευή του όσο και τον συνδυασμό του με άλλα υλικά που βρίσκονται δίπλα
του. Το υλικό δεν έχει δική του μορφολογία, παρότι έχει σημαντική επίδραση
στην αρχιτεκτονική μορφή. H ιστορία της αρχιτεκτονικής, άλλωστε, είναι γεμάτη
από πάμπολλα παραδείγματα πετυχημένων ή αποτυχημένων κτιρίων που είναι
καμωμένα από το ίδιο ακριβώς υλικό.

Για να σχεδιάσει ο αρχιτέκτων πρέπει πρώτα απ’ όλα να μπορεί να
διακρίνει τις ιδιαιτερότητες κάθε υλικού, τα προτερήματα ή τα μειονεκτήματα
που αυτό παρουσιάζει για καθεμία περίπτωση ξεχωριστά, αλλά και να στοχαστεί
γενικότερα για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να κτίσει σωστά. Αρχιτεκτονική
μπορείς να κάνεις με οποιοδήποτε υλικό, όσο ευτελές και αν είναι, αρκεί να
ξέρεις πώς θα το χρησιμοποιήσεις. Με γνώση και φαντασία. Τότε είναι που η ύλη
μετουσιώνεται σε χώρο ζωής, μεταπλάθεται σε έργο ποιητικό.

Στην Ελλάδα ήδη από την αρχαιότητα γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν ευρέως τα
υδραυλικά κονιάματα, κυρίως ως επιχρίσματα επιφανειών αλλά και για
στεγανοποιήσεις δεξαμενών, οι οποίες ακόμη και σήμερα βρίσκονται σε άριστη
κατάσταση (μεταλλευτικά πλυντήρια Λαυρίου, Αρχαία Κάμιρος κ.ά.), με
προδιαγραφές και ιδιότητες όμοιες με το σημερινό σκυρόδεμα.

Στον τόπο μας, λοιπόν, δεν είναι τυχαίο ότι κτίζουμε κυρίως με
τσιμέντο, χαλίκια, άμμο και λίγο σίδερο. Αντικαταστήσαμε την πέτρα και το ξύλο
με ένα τεχνητό υλικό, το οπλισμένο σκυρόδεμα, που έχει μεγαλύτερες
κατασκευαστικές δυνατότητες και αντοχές, είναι δε αρκετά φθηνό, επειδή
διαθέτουμε τις πρώτες ύλες για να το παράγουμε, ενώ με τα χρόνια έχει
δημιουργηθεί εργατικό δυναμικό με κατάλληλη τεχνογνωσία, έτσι ώστε να
επιτυγχάνεται καλή κατασκευή, με χαμηλό κόστος σε σχέση με άλλες χώρες.

Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς από κοντά τη διαδικασία κατασκευής
ενός κτιρίου από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Θα παρατηρήσει έτσι ότι προηγείται η κατασκευή ενός ξύλινου υποδοχέα-καλουπιού
ή μεταλλικού σπανιότερα, μέσα στον οποίο τοποθετείται ο σιδερένιος οπλισμός, ο
οποίος αργότερα γεμίζει με το ρευστό σκυρόδεμα. Αυτή η αντίστροφη πορεία
κτισίματος, να φτιάχνεται πρώτα το αρνητικό του κτιρίου από ξύλο και μετά να
αφαιρείται, όταν το μπετόν μπορεί από μόνο του να σταθεί, είναι καταλυτική για
τη μορφή του κτιρίου. Είναι σαν κατά κάποιο τρόπο το κτίριο να κτίζεται από
«πάνω προς τα κάτω», σε αντίθεση με τον πανάρχαιο τρόπο, κατά τον οπόιο
συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

H εφήμερη και ιδιότυπη «ξύλινη υπόσταση» του εύπλαστου
οπλισμένου σκυροδέματος έχει μεγάλη σημασία να αποτυπωθεί τόσο στη μορφή του
κτιρίου όσο και στην εξωτερική του επιφάνεια, προκειμένου να αναδεικνύει και
να φανερώνει την κατασκευαστική διαδικασία που προηγήθηκε. Ακόμη όμως πιο
σημαντικό είναι να αποτυπωθεί στη δομή του φέροντα οργανισμού του, για να
αποκαλύπτει τη στατική του φιλοσοφία, τη βαθύτερη συνθετική του νομοτέλεια.

Τη διαδικασία δόμησης, με την ξύλινη σκαλωσιά του καλουπιού να προηγείται και
να υποβοηθεί το κτίσιμο, μπορεί να τη συναντήσει κανείς και στα υπέροχα τόξα
των γεφυριών στα Ζαγοροχώρια της Ηπείρου ή στους τρούλους των εκκλησιών που
είναι καμωμένοι από πέτρα. H δυναμική μορφή τους μοιάζει να υπερβαίνει τις
στατικές δυνατότητες του υλικού.

H γυμνή ομορφιά του γιαπιού

Πάρα πολλά κτίρια είναι ωραιότερα στη φάση της κατασκευής τους, όσο είναι
ακόμη γιαπιά, παρά όταν ολοκληρώνονται. Στη φάση εκείνη που έρχονται τα τούβλα
να συμπληρώσουν τον φέροντα οργανισμό τού μπετόν και να κλείσουν τα κενά.
Είναι η στιγμή που μορφοποιείται ο εσωτερικός χώρος και διαγράφονται καθαρά τα
όριά του σε σχέση με τον υπαίθριο χώρο.

Είναι όμορφα τα κτίρια τότε, γιατί φανερώνουν με άμεσο τρόπο την αλήθεια της
κατασκευής τους, τα ουσιώδη συστατικά τους, την εσωτερική τους δομή. Έχει
αδρότητα αυτή η φάση του κτισίματος και τονίζει με απόλυτο τρόπο την υλικότητα
του κτιρίου.

H γυμνή ομορφιά του γιαπιού αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο όταν η επιφάνεια
του μπετόν αφήνεται ανεπίχριστη και άβαφη – εφόσον βέβαια προστατευθεί
κατάλληλα – ώστε να διαγράφονται με ευκρίνεια τα αποτυπώματα του καλουπιού
του, οι ξύλινες τάβλες με τους ρόζους και τα «νερά» τους, ο τρόπος με τον
οποίο αυτές είναι καρφωμένες, το μέγεθός τους, το σχήμα τους. H αδρή του
επιφάνεια, οι μικρομετατοπίσεις της μιας τάβλας σε σχέση με την άλλη, το
κάνουν να «στέκεται» ωραία κάτω από το δυνατό φως του ήλιου, που διαχέεται
αφήνοντας μικρές φωτοσκιάσεις, οι οποίες αναδεικνύουν και τονίζουν ακόμη
περισσότερο τις λεπτομέρειες της κατασκευής του.

H γκρίζα – σταχτιά επιφάνεια του υλικού, η οποία επιτρέπει να ξεχωρίζουν τα
αδρανή που συνθέτουν τη μάζα του, είναι που το κάνει να ταιριάζει τόσο πολύ με
τα χρώματα και τα φυσικά υλικά του τόπου μας. Όσο μάλιστα περνάει ο καιρός και
διαβρώνεται από τη βροχή και τον αέρα η εξωτερική του επιδερμίδα τόσο πιο
φυσικό γίνεται.

Με τα χρόνια μοιάζει με εκείνα τα γκριζωπά, κοφτερά βράχια που βλέπεις τριγύρω
σου, αλλά και μακρύτερα στον ορίζοντα, βγαλμένα μέσα από το έδαφος ή τη
θάλασσα, και χαρακτηρίζουν τόσο πολύ τον τόπο μας.

Ο ρόλος του ξύλου

Λεπτομέρεια ξυλοτύπου. H εφήμερη ξύλινη κατασκευή στήνεται ως μήτρα και αποκτά το αρνητικό σχήμα του κτιρίου για να υποδεχθεί το ρευστό σκυρόδεμα

H μορφή και η κατασκευή του ξυλοτύπου είναι το κρισιμότερο σημείο στην όλη
διαδικασία, αφού πρόκειται να γεμίσει με το υγρό μπετόν, να αντισταθεί στις
ισχυρές κατακόρυφες αλλά και οριζόντιες δυνάμεις που ασκούνται πάνω του, χωρίς
να αλλοιωθεί καθόλου το σχήμα του. Πριν στερεοποιηθεί το μπετόν, «πετρώσει»
και πάρει την οριστική του μορφή, υπήρξε κάτι άλλο που το βοήθησε να σταθεί
στον χώρο, ενάντια στη βαρύτητα. H βοήθεια αυτή προσφέρθηκε από ένα υλικό όπως
το ξύλο, με άλλα δομικά χαρακτηριστικά και ιδιότητες, που όμως στις βασικές
του αρχές ακολουθεί και αυτό την κατασκευαστική διάρθρωση των κατακόρυφων και
οριζόντιων στοιχείων. Τα πυκνά κατακόρυφα καδρόνια, οι πύργοι που στέκουν ο
ένας δίπλα στον άλλο, οι στρωτήρες, αλλά και οι οριζόντιες επιφάνειες που
καλύπτονται από τις τάβλες και δημιουργούν τις μεγάλες σκιερές περιοχές στο
γιαπί, αποτελούν την πρώτη χωρική οργάνωση του κτιρίου. Μέσα από τα ξύλινα
στοιχεία του ικριώματος μεταβιβάζεται το μεγάλο φορτίο τού μπετόν στο έδαφος
και όλη αυτή η τρομερή πίεση που ασκείται μπορεί να γίνει αντιληπτή ανάμεσα
στα διάκενα της μιας τάβλας με την άλλη. Είναι εκεί που το ρευστό ακόμα υλικό
προσπαθεί να ξεφύγει από τον σφικτό «εγκλεισμό» του στο καλούπι και
διαγράφεται αργότερα – μετά το ξεκαλούπωμα – ως «γρέζι» πάνω στην επιφάνεια.

H μορφή του κτιρίου τότε μοιάζει να «αναδύεται» από την ξύλινη σκαλωσιά και
θυμίζει εκείνα τα μικρά δένδρα που χρειάζονται υποστήριξη και προστασία για να
μπορέσουν να μεγαλώσουν και να σταθούν μόνα τους. Έτσι, και το γιαπί μοιάζει
να ξεφυτρώνει κατά κάποιο τρόπο μέσα από το χώμα, να μεγαλώνει σιγά σιγά και
να ορθώνεται στον αέρα, όπως τα φυτά που ψηλώνουν και ψάχνουν συνέχεια το φως
του ήλιου για να αναπτυχθούν.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αν. καθηγητής Αρχιτεκτονικών
Συνθέσεων ΕΜΠ.